MPSC 2023 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 12 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (1) — 'पंडित मोतीलाल नेहरू आणि डी. जी. तेंडूलकर'. दांडी यात्रेची तुलना रामाच्या लंकेवरील मोहिमेशी करणारे उद्गार मोतीलाल नेहरू यांचे. गांधीजींच्या समुद्राकडे निघालेल्या या पदयात्रेविषयी ते म्हणाले की, रामचंद्राच्या लंकेवरील ऐतिहासिक मोर्चाप्रमाणेच दांडीकडे निघालेली ही यात्राही स्मरणात राहील. हे उद्गार जिथे जपले गेले तो ग्रंथ म्हणजे डी. जी. तेंडुलकर यांनी संकलित केलेले गांधीजींचे आठ खंडांतले साधनांवर आधारलेले चरित्र 'महात्मा'. म्हणूनच या पर्यायात एका नव्हे तर दोन व्यक्तींची नावे येतात : उद्गार मोतीलाल नेहरू यांचे आणि ते ज्यांच्यामार्फत आपल्यापर्यंत पोहोचले ते स्रोत तेंडुलकर. ही उपमा नेमकीही होती. 12 मार्च 1930 रोजी गांधीजी निवडक अठ्ठ्याहत्तर स्वयंसेवकांसह साबरमती आश्रमातून निघाले आणि गुजरातच्या खेड्यांतून सुमारे 240 मैल चालत दांडीच्या किनाऱ्यावर पोहोचले; तिथे 6 एप्रिल रोजी त्यांनी किनाऱ्यावरचे मीठ उचलून मिठाचा कायदा मोडला आणि सविनय कायदेभंग चळवळीला प्रारंभ झाला. या यात्रेचे असामान्यत्व अंतरात नव्हते तर मुद्दाम ठेवलेल्या संथपणात होते — चोवीस दिवसांच्या वाटेवर गावोगावी सभा, प्रत्येक मुक्कामागणिक वाढत जाणारे वृत्तपत्रांचे लक्ष, आणि सर्वांत गरीब घरालाही ज्यातला अन्याय दिसेल असे निवडलेले लक्ष्य. अन्याय दूर करण्यासाठी निघालेली आणि अख्खा देश जिच्याकडे पाहत असताना पुढे सरकणारी अशी महाकाव्यसदृश यात्रा — मोतीलाल नेहरूंचे शब्द नेमके तेच पकडतात. एक तपशील नोंदवण्याजोगा : या पर्यायात मराठी स्तंभ आद्याक्षरे 'डी. जी.' अशी छापतो, जी दिनानाथ गोपाळ तेंडुलकर यांच्यासाठी बरोबर आहेत, तर इंग्रजी स्तंभ त्याच व्यक्तीसाठी 'D. J.' असे छापतो. शिवाय मराठी स्तंभात हे उद्गार दुहेरी अवतरणचिन्हांत आहेत, तर इंग्रजी स्तंभात ते अवतरणचिन्हांशिवाय आणि एका मोकळ्या स्वल्पविरामानंतर छापले आहेत.

• (2)पी. सी. रे आणि डी. पी. मिश्रा — प्रफुल्लचंद्र रे हे पहिल्या दर्जाचे रसायनशास्त्रज्ञ — बेंगॉल केमिकल अँड फार्मास्युटिकल वर्क्सचे संस्थापक आणि 'अ हिस्ट्री ऑफ हिंदू केमिस्ट्री'चे लेखक — आणि भारतीय उद्योग व स्वावलंबनाविषयी ठाम मते असलेले राष्ट्रवादी; पण दांडी यात्रेविषयीचे हे उद्गार त्यांचे नाहीत. डी. पी. मिश्रा हे मध्य प्रांतातील आणि पुढे मध्य प्रदेशातील काँग्रेस राजकारणातले नाव; त्यांनीही लेखन केले, पण हे नव्हे. वेगवेगळ्या क्षेत्रांतील दोन खरोखर मान्यवर नावे जोडून हा पर्याय तयार केला आहे, आणि ही एमपीएससीची नेहमीची युक्ती आहे : अवतरण कोणाचे हे न ओळखणाऱ्या उमेदवाराला वाटते की शास्त्रज्ञ आणि राजकारणी अशी जोडी भाष्यकार म्हणून शक्य वाटते. प्रत्यक्षात प्रश्न एका विशिष्ट उद्गाराविषयी आणि तो नोंदवणाऱ्या स्रोताविषयी आहे.
• (3)शंकरराव देव आणि ग. वि. केतकर — राज्य आयोगाच्या पेपरात उत्तर महाराष्ट्रातलेच असले पाहिजे, या अपेक्षेवर हा पर्याय बेतलेला आहे आणि म्हणून त्यात दोन मराठी नावे जोडली आहेत. शंकरराव देव हे महाराष्ट्रातील गांधीवादी कार्यकर्ते, काँग्रेसच्या संघटनेत आणि पुढे संयुक्त महाराष्ट्राच्या आंदोलनात त्यांचे स्थान मोठे; ग. वि. केतकर हे मराठी पत्रकार व संपादक. प्रश्नातील उपमा यांपैकी कोणाचीही नाही, आणि ती जपणारे चरित्रही यांपैकी कोणी लिहिलेले नाही. 'एमपीएससीचे उत्तर नेहमी स्थानिक व्यक्तीच असते' ही समजूत परीक्षागृहात नेऊन बसवण्याजोगी सर्वांत महागडी सवय आहे : अखिल भारतीय प्रश्नांसाठी आयोग अखिल भारतीय साधनेच वापरते, आणि इथे उद्गार काँग्रेसच्या अध्यक्षांचे असून चरित्र गांधीजींच्या इतिहासकाराचे आहे.
• (4)अप्पासाहेब पटवर्धन आणि सुहासिनी नंबीयार — अप्पासाहेब पटवर्धन हे कोकणातील गांधीवादी रचनात्मक कार्यकर्ते, आणि सुहासिनी नंबियार म्हणजेच सुहासिनी चट्टोपाध्याय — सरोजिनी नायडू यांची बहीण आणि आरंभीच्या भारतीय स्त्री कम्युनिस्टांपैकी एक; म्हणजे या जोडीत राष्ट्रीय चळवळीच्या काळातील दोन खऱ्या व्यक्ती आहेत. पण दांडी यात्रेविषयीचे उद्गार यांपैकी कोणाचेही नाहीत आणि ते ज्या चरित्रात नोंदले गेले ते चरित्रही यांपैकी कोणी लिहिलेले नाही. दुसरे नाव केवळ नात्यामुळे ओळखणारा आणि सरोजिनी नायडू मीठ सत्याग्रहात इतक्या ठळकपणे असल्याने त्यांच्या नातलगाचाही त्यात संबंध असावा असे मानणारा उमेदवार इथे अडकतो. नाते हे कर्तृत्वाचा पुरावा नसते, आणि प्रश्न विशिष्ट उद्गार कोणी काढला एवढेच विचारतो.

दांडी यात्रा ही सविनय कायदेभंग चळवळीची सुरुवात आणि आधुनिक भारतातील सर्वांत नियोजनपूर्वक घडवलेली प्रतीकात्मक कृती. डिसेंबर 1929 च्या लाहोर अधिवेशनात पूर्ण स्वराज्याचा ठराव झाल्यानंतर पुढचे पाऊल काय, हा प्रश्न होता; गांधीजींनी मिठाचा कर निवडला, कारण तो प्रत्येक घराला लागू होता, त्यात सरकारची मक्तेदारी उघड दिसत होती आणि तो मोडणे कोणालाही शक्य होते. 12 मार्च 1930 रोजी साबरमती आश्रमातून अठ्ठ्याहत्तर स्वयंसेवकांसह निघालेली ही यात्रा चोवीस दिवसांत सुमारे 240 मैल चालून 5 एप्रिलला दांडीला पोहोचली, आणि 6 एप्रिलला किनाऱ्यावरचे मीठ उचलून कायदा मोडण्यात आला. यात्रेचा खरा परिणाम वाटेवर घडला : प्रत्येक मुक्कामी सभा, स्थानिक अधिकाऱ्यांचे राजीनामे आणि देशी-परदेशी वृत्तपत्रांचे वाढते लक्ष यांतून एक साधी कृती राष्ट्रीय घटना बनली. मोतीलाल नेहरूंची रामाच्या लंकेवरील मोहिमेची उपमा याच परिणामाकडे बोट दाखवते. या घटनांची विस्तृत नोंद ठेवणारा ग्रंथ म्हणजे डी. जी. तेंडुलकर यांचे आठ खंडांचे 'महात्मा'; भाषणे, पत्रे, वृत्तपत्रांतील मजकूर व समकालीनांचे उद्गार एकत्र गुंफलेले हे चरित्र गांधीजींच्या अभ्यासाचे प्रमुख साधन मानले जाते.

अवतरण किंवा उपमा कोणी वापरली असे विचारणारे प्रश्न आधुनिक भारताच्या भागात नियमित येतात, आणि ते दोन गोष्टी एकाच वेळी तपासतात : उद्गार काढणारी व्यक्ती आणि तो उद्गार जिथे नोंदला गेला ते साधन. इथे पर्यायात दोन नावे असल्यामुळे प्रश्नाची ही दुहेरी रचना उघड होते. अशा प्रश्नांची तयारी करताना केवळ अवतरणे पाठ करण्यापेक्षा प्रत्येक अवतरणाशी बोलणारा आणि नोंदवणारा अशा दोन्ही व्यक्ती जोडून ठेवाव्यात. दुसरे निरीक्षण पर्यायरचनेचे : आयोग चुकीच्या पर्यायांत खऱ्या व मान्यवर व्यक्ती जोडीजोडीने ठेवते — एक शास्त्रज्ञ व एक राजकारणी, दोन महाराष्ट्रातील नावे, एक रचनात्मक कार्यकर्ते व एक कम्युनिस्ट नेत्या — म्हणजे 'हे नाव खरे आहे का' या कसोटीने काहीच सुटू नये. तिसरे म्हणजे राज्य आयोगाच्या पेपरात उत्तर स्थानिकच असेल असे गृहीत धरू नये; इथे मुद्दाम दोन मराठी नावांचा पर्याय ठेवून त्याच सवयीची चाचणी घेतली आहे. शेवटी, गांधीजींच्या अभ्यासासाठी वापरली जाणारी प्रमुख साधने — तेंडुलकरांचे 'महात्मा', 'संकलित वाङ्मय', 'यंग इंडिया' व 'हरिजन' — नावानिशी माहीत असणे अशा प्रश्नांत थेट उपयोगी पडते.

• गांधीजींच्या समुद्राकडील पदयात्रेची तुलना मोतीलाल नेहरू यांनी रामचंद्राच्या लंकेवरील ऐतिहासिक मोर्चाशी केली आणि दांडीकडील ही यात्राही तशीच स्मरणात राहील असे म्हटले.
• हे उद्गार डी. जी. तेंडुलकर यांनी संकलित केलेल्या गांधीजींच्या आठ खंडांतील 'महात्मा' या साधनाधारित चरित्रात जपले गेले आहेत; या पेपरात मराठी स्तंभ आद्याक्षरे 'डी. जी.' अशी बरोबर छापतो, तर इंग्रजी स्तंभ 'D. J.' असे छापतो.
• 12 मार्च 1930 रोजी गांधीजी अठ्ठ्याहत्तर स्वयंसेवकांसह साबरमती आश्रमातून निघाले आणि सुमारे 240 मैल व चोवीस दिवसांच्या वाटचालीनंतर दांडीच्या किनाऱ्यावर पोहोचले.
• 6 एप्रिल 1930 रोजी त्यांनी दांडी येथे मिठाचा कायदा मोडला आणि सविनय कायदेभंग चळवळीला प्रारंभ झाला; पुढे ती परदेशी कापड व दारूवरील बहिष्कार आणि करबंदीच्या मोहिमांपर्यंत पसरली.
• पर्याय (4) मध्ये नाव आलेल्या सुहासिनी नंबियार म्हणजे सुहासिनी चट्टोपाध्याय — सरोजिनी नायडू यांची बहीण आणि आरंभीच्या भारतीय स्त्री कम्युनिस्टांपैकी एक; त्या काळातली खरी व्यक्ती, पण या उद्गारांच्या कर्त्या नव्हेत.

• राज्य आयोगाचा पेपर आहे म्हणून उत्तर महाराष्ट्रातलेच असेल असे गृहीत धरणे; इथे तशी अपेक्षा तपासण्यासाठीच दोन मराठी नावांचा पर्याय ठेवला आहे
• उद्गार काढणारी व्यक्ती आणि तो उद्गार नोंदवणारा ग्रंथकार यांची गल्लत करणे — पर्यायात दोन नावे असतात, कारण प्रश्नाला दोन्ही अपेक्षित असतात
• सुहासिनी नंबियार या सरोजिनी नायडू यांच्या बहीण असल्याने मीठ सत्याग्रहाशी त्यांचा संबंध असावा असे मानणे; नाते हा कर्तृत्वाचा पुरावा नाही
• आद्याक्षरांतील फरकाकडे दुर्लक्ष करणे — मराठी स्तंभात 'डी. जी.' आणि इंग्रजी स्तंभात 'D. J.' असे छापले असले तरी व्यक्ती एकच आहे

अवतरणांवरचे प्रश्न आयोग दोन प्रकारे विचारते : प्रसिद्ध वाक्य देऊन ते कोणाचे हे विचारणे, किंवा इथल्यासारखे वाक्य व त्याचा स्रोत अशी जोडी विचारणे. दुसरा प्रकार अधिक कठीण, कारण त्यात दोन्ही नावे जुळावी लागतात आणि एका नावावरून उत्तर देता येत नाही. पर्यायांची रचनाही ठरावीक असते — प्रत्येक पर्यायात दोन खऱ्या आणि परिचित व्यक्ती, वेगवेगळ्या क्षेत्रांतल्या, म्हणजे केवळ ओळखीने काहीच ठरू नये. आणखी एक निरीक्षण : स्वातंत्र्यलढ्यातील प्रसिद्ध उपमा — 'रामाचा लंकेवरील मोर्चा', 'हिमालयाएवढी चूक', 'भारत छोडो' — या वारंवार विचारल्या जातात, म्हणून त्या वाक्यासोबत वक्ता, प्रसंग आणि वर्ष अशी तिहेरी नोंद ठेवावी. शेवटी, राज्य आयोगाच्या पेपरातही अखिल भारतीय प्रश्नांची उत्तरे अखिल भारतीय व्यक्तींची असू शकतात, हे लक्षात ठेवणे या प्रश्नाने शिकवलेला मुख्य धडा आहे.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  गांधीजी दांडी यात्रेसाठी साबरमती आश्रमातून कोणत्या तारखेला आणि किती स्वयंसेवकांसह निघाले ?

  • (a)12 मार्च 1930; अठ्ठ्याहत्तर स्वयंसेवक
  • (b)6 एप्रिल 1930; एकशेएक स्वयंसेवक
  • (c)26 जानेवारी 1930; पन्नास स्वयंसेवक
  • (d)5 मे 1930; अठ्ठ्याहत्तर स्वयंसेवक

  उत्तर(a) 12 मार्च 1930; अठ्ठ्याहत्तर स्वयंसेवक — या दिवशी निवडक अठ्ठ्याहत्तर स्वयंसेवकांसह गांधीजी साबरमती आश्रमातून निघाले आणि सुमारे 240 मैल चालून दांडीला पोहोचले. 6 एप्रिल 1930 ही मिठाचा कायदा मोडल्याची तारीख आहे, 26 जानेवारी 1930 हा पहिला स्वातंत्र्यदिन म्हणून पाळला गेला, आणि 5 मे 1930 रोजी धारासना धाडीपूर्वी गांधीजींना अटक झाली.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  गांधीजींचे आठ खंडांतील साधनाधारित चरित्र 'महात्मा' कोणी संकलित केले ?

  • (a)लुई फिशर
  • (b)डी. जी. तेंडुलकर
  • (c)प्यारेलाल नय्यर
  • (d)महादेव देसाई

  उत्तर(b) डी. जी. तेंडुलकर — दिनानाथ गोपाळ तेंडुलकर यांनी संकलित केलेले आठ खंडांतील 'महात्मा' हे भाषणे, पत्रे, वृत्तपत्रीय मजकूर व समकालीनांचे उद्गार एकत्र गुंफणारे चरित्र असून गांधी-अभ्यासाचे प्रमुख साधन मानले जाते. लुई फिशर यांनी वेगळे चरित्र लिहिले, प्यारेलाल हे गांधीजींचे चिटणीस व चरित्रकार होते आणि महादेव देसाई हे त्यांचे स्वीय सहायक व रोजनिशीकार होते.