MPSC 2023 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 11 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (3) — केरळ. 'कर्षक संघम' ही मलबारमधील शेतकऱ्यांची संघटना. मलबार म्हणजे आजच्या केरळचा उत्तरेकडचा भाग, जो त्या काळी मद्रास इलाख्यातील एक जिल्हा होता; आणि प्रश्नात छापलेले 1934 हे वर्ष म्हणजे या संघटना उभारण्याचे काम सुरू झाले ते वर्ष. 1934 पासून काँग्रेस समाजवादी पक्षाचे कार्यकर्ते — त्यांत पी. कृष्ण पिल्लई, ई. एम. एस. नंबूदिरीपाद, ए. के. गोपालन आणि केरळीयन — मलबारमध्ये गावोगाव फिरून कसणाऱ्या कुळांना 'कर्षक संघम'मध्ये संघटित करत गेले. त्या दौऱ्यांतून पुढच्याच वर्षी गावपातळीवरच्या संघटना उभ्या राहिल्या — चिराक्कल भागातील कोलचेरी कर्षक संघम आणि करिवेल्लूरचा संघम या त्यांतल्या आरंभीच्या — आणि 1937 साली कोळिकोड येथे अखिल मलबार कर्षक संघम परिषद भरली. या चळवळीला धार आली ती मलबारच्या खास जमीनव्यवस्थेमुळे : तिथे 'जन्मी' या जमीनदाराला कायमस्वरूपी मालकीहक्क होता, तर प्रत्यक्ष कसणाऱ्या कुळाला कोणतीच सुरक्षितता नव्हती. त्यामुळे संघमांची मागणी होती — 'अक्रमपिरिवुकळ' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या रूढ जाचक वसुल्या बंद कराव्यात, कूळ टिकवण्यासाठी भरावी लागणारी नूतनीकरणाची फी रद्द करावी, आगाऊ खंड घेऊ नये, आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे 'मी स्वतः जमीन कसणार आहे' असे कारण देऊन जमीनदाराने कुळाला बेदखल करू नये. पुढे ही चळवळ देशातील सर्वांत बळकट शेतकरी संघटनांपैकी एक बनली आणि 1940 च्या दशकातील कय्यूर व करिवेल्लूर येथील प्रकरणे शेतकरी लढ्याच्या प्रमाणित इतिहासाचा भाग झाली. प्रदेश मलबार, म्हणून उत्तर केरळ. प्रश्नाचा इंग्रजी मजकूर ढिसाळ आहे — 'which of the following region, witnessed' — पण त्याचा अर्थ मात्र संदिग्ध नाही.

• (1)आंध्रप्रदेश — आंध्र हा सर्वांत मोहात पाडणारा चुकीचा पर्याय, कारण याच काळात संघटित शेतकरी राजकारणाच्या दोन-तीन प्रमुख केंद्रांपैकी एक किनारी आंध्र होते, आणि देशव्यापी शेतकरी चळवळ उभी करण्यात सर्वाधिक वाटा असलेले एन. जी. रंगा तिथलेच. आंध्र प्रांतिक रयत संघटना 1920 च्या दशकाच्या उत्तरार्धातली, तिथली रयतवारी व जमीनदारीविरोधी आंदोलने दीर्घ व मोठी होती, आणि 1936 साली लखनौ येथे अखिल भारतीय किसान सभेची स्थापना झाली तेव्हा रंगा तिचे पहिले सरचिटणीस झाले. हे सगळे खरे आहे आणि यांतले काहीही 'कर्षक संघम' नाही. प्रश्नातले नाव मल्याळम आहे, आणि शेतकरी संघटनेच्या नावातली स्थानिक भाषा हीच तिचा प्रदेश ओळखण्याची बहुधा सर्वांत खात्रीशीर खूण असते.
• (2)तामिळनाडु — या दशकांत तमिळ प्रदेशातही स्वतःची शेतकरी आंदोलने होती, आणि मद्रास इलाख्याच्या एकाच प्रशासनात तमिळ जिल्हे व मलबार दोन्ही येत होते — त्यामुळे वरवर पाहता हा पर्याय सयुक्तिक वाटतो. 'कर्षक संघम' मद्रास इलाख्यातली आहे एवढे बरोबर ओळखणारा पण नेमका कोणता जिल्हा हे माहीत नसणारा उमेदवार इथेच येऊन पडतो. प्रत्यक्षात कर्षक संघम चळवळ ही खास मलबारमधली घडामोड होती; ती त्या प्रदेशापुरत्या खास असलेल्या जन्मी-कूळ संबंधावर उभी होती, तिचे संघटन मल्याळममधून झाले आणि तिच्या परिषदा कोळिकोड येथे भरल्या. इलाखा आणि प्रदेश ही एकच एकके नाहीत, आणि प्रश्न प्रदेश विचारतो.
• (4)बंगाल — याच वर्षांतले बंगालचे शेतकरी राजकारण अगदी वेगळ्या संस्थात्मक रूपात चालले होते. 1930 च्या दशकाच्या मध्यात फजलुल हक यांच्या नेतृत्वाखाली स्थापन झालेल्या कृषक प्रजा पक्षाने कायमधाऱ्याची जमीनदारी नष्ट करण्याचे आश्वासन देऊन प्रांतिक निवडणुका लढवल्या; आणि त्या प्रांतातला सर्वांत गाजलेला शेतकरी लढा म्हणजे 1946 चे तेभागा आंदोलन, जे वाटेकऱ्यांनी पिकाचा दोन-तृतीयांश वाटा मागितल्याचे आंदोलन होते — नूतनीकरण फी व बेदखलीविरुद्धची कुळांची मोहीम नव्हे. जमीनदारी आणि शेतकऱ्यांची कुचंबणा म्हटले की उमेदवाराला सर्वांत आधी आठवणारा प्रांत बंगाल, म्हणून हा पर्याय इथे आहे; पण तिथल्या संघटनाही आणि तिथली परिभाषाही प्रश्नातल्या संघटनेशी जुळत नाही.

1930 च्या दशकात भारतभर शेतकरी संघटना उभ्या राहिल्या, आणि प्रत्येक प्रदेशाने त्यांना स्वतःच्या भाषेतले नाव व स्वतःच्या जमीनव्यवस्थेतून आलेल्या मागण्या दिल्या. मलबारमधली संघटना म्हणजे 'कर्षक संघम'. तिच्या मागण्या तिथल्या व्यवस्थेतून थेट निघतात : जन्मी या जमीनदाराकडे कायमस्वरूपी मालकीहक्क आणि प्रत्यक्ष कसणाऱ्या कुळाकडे कोणतीच सुरक्षितता नाही, अशी ही रचना. त्यामुळे रूढ जाचक वसुल्या, कूळ टिकवण्याची नूतनीकरण फी, आगाऊ खंड आणि 'स्वतः कसणार' असे कारण देऊन होणारी बेदखली — याच चार गोष्टींभोवती संघर्ष उभा राहिला. संघटनेचे काम 1934 पासून काँग्रेस समाजवादी पक्षाच्या कार्यकर्त्यांनी गावोगाव फिरून सुरू केले, 1935 पासून गावपातळीवरचे संघम उभे राहिले आणि 1937 साली कोळिकोड येथे अखिल मलबार परिषद भरली. याच काळात राष्ट्रीय पातळीवर 1936 साली लखनौ येथे अखिल भारतीय किसान सभा स्थापन झाली — स्वामी सहजानंद सरस्वती अध्यक्ष आणि एन. जी. रंगा सरचिटणीस — आणि प्रादेशिक संघटना तिच्या छत्राखाली आल्या. मलबारमधील ही चळवळ पुढे केरळच्या समाजकारणाचा आणि राजकारणाचा कणा ठरली.

शेतकरी चळवळींवरचे प्रश्न स्पर्धा परीक्षांत ठरावीक पद्धतीने विचारले जातात : संघटनेचे नाव देऊन प्रदेश विचारणे, प्रदेश देऊन नेता विचारणे, किंवा वर्ष देऊन घटना विचारणे. यांतल्या पहिल्या प्रकारात सर्वांत उपयुक्त हत्यार भाषेचे असते — संघटनेच्या नावातली भाषा ओळखली की प्रदेश जवळजवळ ठरतो. 'कर्षक संघम' हे मल्याळम, 'रयत संघम' हे तेलुगू-कन्नड वळणाचे, 'किसान सभा' हे हिंदी पट्ट्यातले, 'कृषक प्रजा' हे बंगाली — ही जोडणी लक्षात ठेवली की अशा प्रश्नांत अंदाज बांधावा लागत नाही. दुसरे निरीक्षण प्रशासकीय एककांचे : त्या काळचा मद्रास इलाखा आजच्या तमिळनाडू, आंध्र प्रदेशाचा काही भाग, कर्नाटकाचा काही भाग आणि मलबार अशा प्रदेशांत पसरलेला होता, म्हणून 'मद्रास इलाखा' एवढे उत्तर पुरत नाही आणि नेमका प्रदेश सांगावा लागतो. तिसरे म्हणजे 1930 चे दशक शेतकरी संघटनांच्या दृष्टीने निर्णायक असल्याने त्या दशकातील प्रमुख संघटना, त्यांची वर्षे आणि त्यांचे नेते एकत्र तक्त्यात लिहून ठेवणे फायद्याचे ठरते.

• 'कर्षक संघम' या मलबारमधील शेतकरी संघटना होत्या; मलबार हा आजच्या केरळचा उत्तरेकडचा भाग असून त्या वेळी तो मद्रास इलाख्यातील एक जिल्हा होता, आणि 1934 पासून काँग्रेस समाजवादी पक्षाच्या कार्यकर्त्यांनी त्या उभारण्यास सुरुवात केली.
• 1935 साली गावपातळीवरच्या संघटना उभ्या राहिल्या — चिराक्कलमधील कोलचेरी कर्षक संघम आणि करिवेल्लूरचा संघम या त्यांतील आरंभीच्या — आणि 1937 साली कोळिकोड येथे अखिल मलबार कर्षक संघम परिषद भरली.
• 'अक्रमपिरिवुकळ' या रूढ जाचक वसुल्या बंद कराव्यात, नूतनीकरण फी व आगाऊ खंड रद्द व्हावा आणि 'स्वतः कसणार' असे कारण देऊन होणारी बेदखली थांबावी, या त्यांच्या मुख्य मागण्या होत्या.
• मलबारच्या जमीनव्यवस्थेत जन्मी या जमीनदाराकडे कायमस्वरूपी मालकीहक्क आणि कसणाऱ्या कुळाकडे कोणतीच सुरक्षितता नव्हती; याच रचनेमुळे या मागण्यांना धार आली.
• अशा प्रादेशिक संघटना एकत्र आणणाऱ्या अखिल भारतीय किसान सभेची स्थापना 1936 साली लखनौ येथे झाली; स्वामी सहजानंद सरस्वती अध्यक्ष आणि एन. जी. रंगा सरचिटणीस होते.

• शेतकरी चळवळ म्हटले की एन. जी. रंगा आठवून आंध्र हे उत्तर देणे — रंगा यांचे काम खरे, पण 'कर्षक संघम' ही मलबारमधली संघटना आहे
• 'मद्रास इलाखा' एवढे ओळखून तमिळनाडू निवडणे; त्या इलाख्यात मलबारसह अनेक भाषिक प्रदेश येत होते आणि प्रश्न प्रदेश विचारतो
• जमीनदारी व शेतकरी असंतोष म्हटले की बंगाल हे उत्तर देणे, जरी तिथल्या संघटना व मागण्या पूर्णपणे वेगळ्या असल्या तरी
• संघटनेच्या नावातील भाषेचा सुगावा दुर्लक्षित करणे — 'कर्षक संघम' हे मल्याळम नाव असून तेच प्रदेशाकडे थेट बोट दाखवते

आधुनिक भारताच्या भागात एमपीएससी शेतकरी व कामगार चळवळींवर नियमित प्रश्न विचारते, आणि त्यांची रचना बहुधा 'संघटना — वर्ष — प्रदेश' अशी असते. पर्यायांत नेहमी चार खरे प्रदेश दिले जातात, त्यामुळे वगळण्याचे काम प्रदेशाच्या ओळखीवर नव्हे तर संघटनेच्या नेमक्या ओळखीवर करावे लागते. सर्वांत उपयोगी सुगावा नावाच्या भाषेचा असतो, आणि तो प्रश्नातच दिलेला असतो. दुसरे वैशिष्ट्य म्हणजे आयोग बहुधा 1934, 1936 अशी लगतची वर्षे निवडते, ज्यामुळे प्रादेशिक संघटनेची स्थापना आणि अखिल भारतीय किसान सभेची स्थापना यांची गल्लत व्हावी; ती टाळण्यासाठी दोन्हींची वर्षे स्वतंत्रपणे लक्षात ठेवावीत. तिसरे म्हणजे या चळवळींच्या मागण्या लक्षात ठेवणे, कारण पुढच्या टप्प्यातले प्रश्न 'या संघटनेची मागणी काय होती' असे विचारतात — आणि मागण्या त्या त्या प्रदेशाच्या जमीनव्यवस्थेतून निघालेल्या असल्याने त्या एकमेकींपासून सहज वेगळ्या ओळखता येतात.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  1936 साली लखनौ येथे स्थापन झालेल्या अखिल भारतीय किसान सभेचे पहिले अध्यक्ष व पहिले सरचिटणीस कोण होते ?

  • (a)स्वामी सहजानंद सरस्वती; एन. जी. रंगा
  • (b)एन. जी. रंगा; ई. एम. एस. नंबूदिरीपाद
  • (c)बाबा रामचंद्र; स्वामी सहजानंद सरस्वती
  • (d)फजलुल हक; ए. के. गोपालन

  उत्तर(a) स्वामी सहजानंद सरस्वती; एन. जी. रंगा — 1936 साली लखनौ येथे झालेल्या स्थापनेत सहजानंद सरस्वती अध्यक्ष आणि रंगा सरचिटणीस झाले, आणि विविध प्रांतांतील शेतकरी संघटना या छत्राखाली आल्या. बाबा रामचंद्र यांचे काम अवधमधील किसान सभेशी जोडलेले आहे, तर फजलुल हक बंगालच्या कृषक प्रजा पक्षाचे नेते होते.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  मलबारच्या जमीनव्यवस्थेत कायमस्वरूपी मालकीहक्क असलेल्या जमीनदाराला कोणत्या नावाने ओळखले जात असे ?

  • (a)जन्मी
  • (b)जोतदार
  • (c)इनामदार
  • (d)मिरासदार

  उत्तर(a) जन्मी — मलबारमध्ये जन्मी या जमीनदाराकडे कायमस्वरूपी मालकीहक्क होता आणि प्रत्यक्ष कसणाऱ्या कुळाला कोणतीच सुरक्षितता नव्हती; कर्षक संघमांच्या मागण्या याच रचनेतून निघाल्या. जोतदार ही बंगालमधील, तर इनामदार व मिरासदार या दख्खन व महाराष्ट्राच्या जमीनव्यवस्थेतील वेगळ्या संज्ञा आहेत.