MPSC 2022 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 42 / 100

हा प्रश्न आयोगाने रद्द केला आहे. अंतिम उत्तरतालिकेत त्याचे उत्तर दिलेले नाही आणि कोणत्याही पर्यायाला श्रेय दिलेले नाही; म्हणून हे कार्ड कोणताही पर्याय सुचवत नाही आणि इथे लिहिलेल्या कशाचाही अर्थ मागे घेतलेला पर्याय कोणता होता असा काढू नये. तरीही प्रश्न ज्या भागाकडे बोट दाखवत होता तो भाग वनस्पती-शरीरक्रियाशास्त्राच्या अभ्यासक्रमाचा नेहमीचा भाग आहे आणि तो नीट शिकून ठेवण्याजोगा आहे. वृद्धत्व म्हणजे वनस्पतीची किंवा तिच्या एखाद्या अवयवाची वयोमानानुसार होणारी क्रमबद्ध झीज; हा नुसता कुजण्याचा प्रकार नसून नियोजित प्रक्रिया आहे. तिच्यात हरितद्रव्याचे विघटन होते — म्हणूनच वृद्धत्वाकडे झुकलेले पान पिवळे पडते — प्रथिने व केंद्रकाम्ले मोडली जातात, आणि मोकळी झालेली नत्र, स्फुरद व इतर पोषकद्रव्ये मरणाऱ्या अवयवातून काढून घेऊन वनस्पतीच्या अजून वाढणाऱ्या भागांकडे, विशेषतः विकसित होणाऱ्या बिया व फळांकडे पाठवली जातात. ही वसुली पूर्ण झाल्यावरच गळ होते : पान किंवा फळ आपल्या देठाच्या तळाशी असलेल्या विशिष्ट पेशीथराशी वेगळे होऊन गळून पडते. वृद्धत्वावर संप्रेरकांचे नियंत्रण असते, आणि विद्यार्थ्याने लक्षात ठेवण्याचा मुद्दा असा की ते एकाच संप्रेरकाचे एकट्याचे काम नाही. वनस्पती वाढ नियंत्रकांच्या पाच अभिजात गटांपैकी दोन गट प्रमाणित पाठ्यपुस्तकांत वृद्धत्वाला चालना देणारे म्हणून आणि दोन गट ते लांबवणारे म्हणून वर्णिले जातात. इथिलीन हे पाचांपैकी एकमेव वायुरूप नियंत्रक; फळे पिकणे, गळ, आणि पाने व फुलांचे वृद्धत्व यांच्याशी त्याचा संबंध जोडला जातो, आणि तोडणीनंतर फळे पिकवण्यासाठी इथिलीन सोडणारी व्यापारी संयुगे वापरली जातात. ॲबसेसिक ॲसिड हे बऱ्याच काळापासून ताण-संप्रेरक म्हणून ओळखले जाते; ते वाढ रोखते, पाण्याची कमतरता भासताच पर्णरंध्रे बंद करते, बिया व कळ्यांवर सुप्तावस्था लादते, आणि वृद्धत्व व गळ यांना चालना देणारे म्हणूनही वर्णिले जाते. दुसऱ्या बाजूला सायटोकायनिने तोडलेल्या पानाचे वृद्धत्व लांबवतात, ते हिरवे राखतात आणि उपचार केलेल्या ऊतीकडे पोषकद्रव्ये ओढून घेतात — पानांच्या चकत्यांवरील अभिजात प्रयोगांनी हा परिणाम दाखवून दिला आहे; आणि ऑक्झिने कोवळ्या पानांची व फळांची गळ लांबवतात, तर जुन्या पानांची गळ उलट लवकर घडवून आणतात. संपूर्ण यादी एकत्रच लक्षात ठेवणे फायद्याचे : ऑक्झिन — पेशींचे दीर्घीकरण, अग्रप्रधानता, छाटकलमांना मुळे फुटणे व बिनबियांची फळधारणा; जिबरेलिन — खोडाची लांबी वाढणे, गुलाबासारख्या झुडपी वनस्पतींत फुलदांडा उंचावणे, बियांची सुप्तावस्था मोडणे व जवाच्या माल्टिंगला वेग देणे; सायटोकायनिन — पेशीविभाजन, बगलेतील कळ्यांची वाढ व पोषकद्रव्यांचे वहन; इथिलीन — फळे पिकवणे, अंधारात वाढणाऱ्या रोपांचा त्रिविध प्रतिसाद व बटाट्याच्या कंदांतील सुप्तावस्था मोडणे; आणि ॲबसेसिक ॲसिड — पर्णरंध्रे बंद करणे, सुप्तावस्था व वाढीचा एकंदर प्रतिबंध.

वनस्पतींची वाढ नियंत्रित करणारी संप्रेरके पाच अभिजात गटांत मोडतात, आणि प्रत्येक गट त्याचा शोध, त्याचे रासायनिक स्वरूप व त्याचे मुख्य परिणाम या तिन्ही अंगांनी अभ्यासक्रमाला अपेक्षित असतो. ऑक्झिनांचे नैसर्गिक उदाहरण इंडोल-3-ॲसेटिक ॲसिड; चार्ल्स डार्विन व त्यांचे पुत्र फ्रान्सिस डार्विन यांनी सुरू केलेल्या आणि एफ. डब्ल्यू. व्हेंट यांनी पूर्ण केलेल्या अंकुरछदावरील प्रयोगांतून ती पुढे आली. ऑक्झिने पेशींचे दीर्घीकरण घडवतात, अग्रप्रधानता टिकवतात — म्हणजे शेंड्यावरची कळी बगलेतील कळ्यांना दाबून ठेवते — छाटकलमांना मुळे फोडतात आणि बिनबियांची फळे घडवू शकतात. जिबरेलिनांचा माग भाताच्या 'मूर्ख रोप' रोगाला कारणीभूत असलेल्या बुरशीपर्यंत जातो; त्यांच्यामुळे खोड नाट्यमयरीत्या लांबते, झुडपी वनस्पतींत फुलदांडा उंचावतो, बियांची सुप्तावस्था मोडते आणि मद्यनिर्मिती उद्योगातील माल्टिंगला वेग येतो. सायटोकायनिने कुजलेल्या हेरिंग माशांच्या शुक्राणूंच्या डीएनएपासून कायनेटीन म्हणून आणि मक्याच्या दाण्यांतून झिएटीन म्हणून वेगळी करण्यात आली; ती पेशीविभाजनाला चालना देतात, अग्रप्रधानतेविरुद्ध बगलेतील कळ्यांना वाढू देतात, उपचार केलेल्या ऊतीकडे पोषकद्रव्ये वळवतात आणि तोडलेल्या पानाचे वृद्धत्व लांबवतात. इथिलीन हे एकमेव वायुरूप नियंत्रक : फळांचे परमोच्च श्वसनासह पिकणे, अंधारात वाढलेल्या रोपांचा त्रिविध प्रतिसाद, पानांची खालच्या दिशेने वळणारी वाढ, बटाट्याच्या कंदांतील सुप्तावस्था मोडणे, आणि अननस व आंब्यात फुलोरा आणणे या साऱ्यांशी त्याचा संबंध आहे. ॲबसेसिक ॲसिडचे पहिले वर्णन इनहिबिटर-बी व डॉर्मिन या नावांनी झाले; ते वाढ वाढवणाऱ्या नियंत्रकांविरुद्ध काम करते — पाण्याच्या ताणात पर्णरंध्रे बंद करते, कळ्या व बियांवर सुप्तावस्था लादते, आणि म्हणूनच त्याला ताण-संप्रेरक म्हटले जाते. या प्रश्नात नाव घेतलेली वृद्धत्व ही प्रक्रिया म्हणजे अवयवाचे नियोजित विघटन व त्यातील पोषकद्रव्यांची वसुली, आणि ती कोणत्याही एकाच संप्रेरकाखाली न बसता चालना देणाऱ्या व रोखणाऱ्या संप्रेरकांच्या सांध्यावर उभी असते.

या प्रश्नपत्रिकेतील तीन प्रश्न आयोगाने परीक्षेनंतर मागे घेतले आणि त्यांतील हा पहिला. प्रश्न रद्द झाला म्हणजे तो विषय सोडून देण्याची मुभा मिळाली असे नाही; ज्या भागातून तो आला तो भाग अभ्यासक्रमात कायम आहे आणि पुढच्या प्रश्नपत्रिकांत अधिक नेटक्या मांडणीने परत येतो. म्हणून शहाणपणा रद्द झाल्याची नोंद करून पुढे जाण्यात नसून, तो ज्या जमिनीवर उभा होता ती जमीन शिकून घेण्यात आहे. वनस्पती संप्रेरके हा एमपीएससीच्या विज्ञान विभागाचा आवडता विषय आहे, कारण एवढ्याशा सामग्रीतून अनेक आकारांचे प्रश्न बांधता येतात — नाव घेतलेल्या परिणामामागचे संप्रेरक, नाव घेतलेल्या संप्रेरकाचा परिणाम, शोधाशी जोडलेला शास्त्रज्ञ किंवा सजीव, नियंत्रकाचा व्यापारी वापर — आणि या सगळ्यांची उत्तरे पाच ओळींच्या एका नीट तक्त्यातून देता येतात. शिवाय हा प्रश्न परीक्षागृहात ओळखण्याजोगा एक मांडणीदोषही दाखवतो : ज्या जैविक प्रक्रियेत एकाहून अधिक घटक सहभागी असतात, तिच्यासाठी 'जबाबदार' असे एकच नाव मागणारी रचना अस्थिर असते, आणि अशा प्रश्नात दोन बचावयोग्य पर्याय दिसणारा उमेदवार बहुधा शरीरक्रियाशास्त्र चुकीचे आठवत नसून बरोबर वाचत असतो. वेळेच्या दडपणाखाली अशा प्रश्नावर खूण करून, अभ्यासक्रम ज्यावर भर देतो त्या तोलावर उत्तर देऊन पुढे जाणे हाच योग्य प्रतिसाद; असा प्रश्न टिकवायचा की नाही हे नंतर ठरवण्याचा अधिकार केवळ आयोगाचा असतो.

• आयोगाने हा प्रश्न रद्द केला असून अंतिम उत्तरतालिकेत त्याचे उत्तर दिलेले नाही; तो ज्या विषयावर होता ती वनस्पती वाढ नियंत्रके मात्र अभ्यासक्रमात कायम असून इतर रूपांत नियमितपणे विचारली जातात.
• वृद्धत्व म्हणजे वनस्पतीच्या अवयवाचे वयोमानानुसार होणारे नियोजित विघटन; त्यात हरितद्रव्य, प्रथिने व केंद्रकाम्ले मोडली जाऊन मोकळी झालेली पोषकद्रव्ये वनस्पतीच्या वाढणाऱ्या भागांकडे वळवली जातात आणि ही वसुली संपल्यावर गळ होते.
• वनस्पती वाढ नियंत्रकांचे पाच अभिजात गट म्हणजे ऑक्झिने, जिबरेलिने, सायटोकायनिने, इथिलीन आणि ॲबसेसिक ॲसिड; यांपैकी इथिलीन हेच फक्त वायुरूपात काम करते आणि ॲबसेसिक ॲसिडला सर्वसाधारणपणे ताण-संप्रेरक म्हटले जाते.
• सायटोकायनिने कुजलेल्या हेरिंग माशांच्या शुक्राणू-डीएनएपासून कायनेटीन म्हणून आणि मक्यापासून झिएटीन म्हणून वेगळी करण्यात आली; ती पेशीविभाजनाला चालना देतात, अग्रप्रधानतेविरुद्ध बगलेतील कळ्या वाढवतात आणि तोडलेल्या पानाचे वृद्धत्व लांबवतात.
• ऑक्झिनांचा माग चार्ल्स व फ्रान्सिस डार्विन आणि एफ. डब्ल्यू. व्हेंट यांच्या अंकुरछद-प्रयोगांतून लागला; ती पेशींचे दीर्घीकरण, अग्रप्रधानता, छाटकलमांना मुळे फुटणे आणि बिनबियांची फळधारणा या गोष्टी नियंत्रित करतात.

• रद्द झालेला प्रश्न म्हणजे वगळता येणारा विषय असे मानणे; त्यामागची अभ्यासक्रमातील सामग्री पुढच्या प्रश्नपत्रिकांत अधिक नेटक्या मांडणीने परत येते
• प्रत्येक संप्रेरकाचा एकच परिणाम पाठ करणे; परीक्षक प्रत्येकाचे अनेक परिणाम विचारतो आणि पाचांपैकी बहुतेक नियंत्रके एकाहून अधिक प्रक्रियांवर काम करतात
• कोवळ्या पानांची व फळांची गळ लांबवणारे संप्रेरक आणि जुन्या पानांची गळ लवकर घडवणारे संप्रेरक यांची गल्लत करणे; ऑक्झिन अवयवाच्या वयानुसार या दोन्ही गोष्टी करते
• ॲबसेसिक ॲसिड व इथिलीन एकमेकांत मिसळून टाकणे; ती एकाच पर्यायसंचात वारंवार एकत्र येतात आणि त्यांचे नोंदवलेले काही परिणामही समानच आहेत

वनस्पती संप्रेरके एमपीएससीच्या प्रश्नपत्रिकांत एका ओळीच्या स्मरणप्रश्नांच्या रूपात येतात — कोणते नियंत्रक अमुक परिणाम घडवते, कोणते वायुरूप आहे, कोणत्याला ताण-संप्रेरक म्हणतात, फळे पिकवण्यासाठी कोणते वापरतात — आणि अनेक विधाने खरी-खोटी ठरवायला लावणाऱ्या रचनेतही येतात, जिथे वेगवेगळ्या नियंत्रकांविषयीचे चार दावे तपासावे लागतात. शोधाच्या कथा परिणामांइतक्याच वेळा विचारल्या जातात, म्हणून जिबरेलिनांमागची बुरशी, कायनेटीनमागचे हेरिंग माशाचे डीएनए आणि ऑक्झिनांमागचे अंकुरछद-प्रयोग हे सर्व लक्षात ठेवण्याजोगे. सर्वात किफायतशीर तयारी म्हणजे पाच ओळींचा तक्ता — प्रत्येक गटासाठी त्याचे नैसर्गिक उदाहरण, त्याला उजेडात आणणारा प्रयोग वा सजीव, तीन-चार सिद्ध परिणाम आणि एक व्यापारी उपयोग — कारण या विषयावर आयोग बांधू शकेल असा जवळपास प्रत्येक प्रश्न याच स्तंभांतून सुटतो.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  पाण्याचा ताण पडल्यावर वनस्पतीची पर्णरंध्रे बंद करण्यास खालीलपैकी कोणते वाढ नियंत्रक जबाबदार आहे ?

  • (a)जिबरेलिक ॲसिड
  • (b)ॲबसेसिक ॲसिड
  • (c)इंडोल-3-ॲसेटिक ॲसिड
  • (d)झिएटीन

  उत्तर(b) ॲबसेसिक ॲसिड — त्यालाच सर्वसाधारणपणे ताण-संप्रेरक म्हणतात, आणि दुष्काळात पाण्याचा ऱ्हास रोखण्यासाठी वनस्पतीजवळ असलेला मुख्य तातडीचा उपाय म्हणजे त्याने पर्णरंध्रे बंद करणे. तेच बिया व कळ्यांवर सुप्तावस्था लादते आणि वाढ वाढवणाऱ्या नियंत्रकांविरुद्ध एकंदरीत काम करते. जिबरेलिक ॲसिड व इंडोल-3-ॲसेटिक ॲसिड ही वाढ वाढवणारी नियंत्रके आहेत, आणि झिएटीन हे मक्यापासून वेगळे केलेले नैसर्गिक सायटोकायनिन आहे.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  फांदीच्या शेंड्यावरील कळीकडून बगलेतील कळ्यांची वाढ दाबली जाण्याला अग्रप्रधानता म्हणतात. त्यासाठी मुख्यतः कोणते नियंत्रक जबाबदार असते ?

  • (a)इथिलीन
  • (b)ॲबसेसिक ॲसिड
  • (c)ऑक्झिन
  • (d)जिबरेलिन

  उत्तर(c) ऑक्झिन — ते खोडाच्या शेंड्यावर तयार होऊन खाली वाहत जाते आणि खालच्या बगलेतील कळ्यांची वाढ दाबून ठेवते; म्हणूनच कुंपणाच्या झुडपाचा किंवा चहाच्या रोपाचा शेंडा खुडला की झाड दाट फुटते. याच परिणामापुरते सायटोकायनिने उलट दिशेने काम करतात आणि बगलेतील कळ्यांना वाढू देतात; या दोहोंवरून लक्षात येते की वनस्पतीची वाढ कोणत्याही एकाच नियंत्रकाने नव्हे तर नियंत्रकांच्या तोलाने ठरते.