MPSC 2021 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 1 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (3) — म्हणजे विधान (d) आणि विधान (a) यांची जोडी : 229 तालुके व 26 जिल्हे. 1 मे 1960 रोजी अस्तित्वात आलेले महाराष्ट्र राज्य शून्यातून उभे राहिलेले नाही; ते द्वैभाषिक मुंबई राज्यातून वेगळे काढले गेले. मुंबई पुनर्रचना अधिनियम, 1960 ने त्या राज्याचे महाराष्ट्र व गुजरात असे दोन भाग केले आणि मुंबई शहर महाराष्ट्राकडेच ठेवले — संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीचा सगळा संघर्ष नेमका याच एका मुद्द्यावर फिरत होता. नव्या राज्याची सुरुवात 26 जिल्ह्यांनी झाली. हा आकडा प्रमाणित जिल्हा-याद्यांमध्ये नोंदलेला आहे आणि तोच या प्रश्नातील पक्का आधारबिंदू आहे; पुढे आणखी दहा जिल्हे निर्माण होऊन आज महाराष्ट्रात 36 जिल्हे आहेत, त्यांतील सर्वांत नवा पालघर (2014). त्या 26 जिल्ह्यांच्या जोडीला आयोगाने 229 तालुके हा आकडा दिला आहे. तालुक्यांचा हा आकडा जिल्ह्यांच्या आकड्याइतका सहज पडताळता येत नाही; तो इथे आयोगाच्या अधिकृत उत्तरतालिकेचा आकडा म्हणून घेतला आहे, स्वतंत्र प्राथमिक स्रोताचा म्हणून नाही. प्रश्नाची रचनाही नीट पाहण्यासारखी आहे. हा एका तथ्याचा प्रश्न नसून दोन तथ्ये एकाच पर्यायात बांधणारा संयुक्त प्रश्न आहे. छापलेली चारही विधाने प्रशासकीय आकड्यांसारखी सारखीच खरी वाटतात, आणि प्रत्येक पर्याय नेमका एक जिल्हा-आकडा व एक तालुका-आकडा एकत्र जोडतो. त्यामुळे 'महाराष्ट्राची सुरुवात 26 जिल्ह्यांनी झाली' एवढेच आठवणाऱ्या उमेदवारापुढे दोन पर्याय शिल्लक उरतात — विधान (a) पर्याय (1) मध्ये 239 तालुक्यांसोबत येते आणि पर्याय (3) मध्ये 229 तालुक्यांसोबत. दोन्ही आकडे माहीत असल्याशिवाय हा प्रश्न सुटत नाही. शिवाय पर्याय (3) मध्ये तालुक्यांचे विधान आधी व जिल्ह्यांचे नंतर असा उलटा क्रम छापलेला आहे; पर्यायांची यादी घाईने वाचणाऱ्यासाठी तो आणखी एक छोटा सापळा आहे.

• (1)(a) आणि (c) बरोबर — या पर्यायात जिल्ह्यांचा आकडा बरोबर आणि तालुक्यांचा चूक आहे — 26 जिल्हे यांची जोडी 239 तालुक्यांशी लावलेली आहे. तिन्ही चुकीच्या पर्यायांमध्ये हाच सर्वांत धोकादायक, कारण त्याचा अर्धा भाग खरा आहे आणि 239 हा आकडा उत्तरातील 229 पेक्षा फक्त एका अंकाच्या अदलाबदलीने वेगळा आहे. उत्तर जेव्हा नाव नसून आकडा असते, तेव्हा परीक्षक असाच जवळपासचा आकडा मुद्दाम पेरतो. 'महाराष्ट्राची सुरुवात 26 जिल्ह्यांनी झाली' एवढीच उजळणी केलेल्या उमेदवाराला या पर्यायात विधान (a) दिसते, ओळखीचा आकडा सापडल्याचे समाधान मिळते आणि तो पुढचे पर्याय वाचायचे थांबवतो. इथला धडा तथ्याचा नसून रचनेचा आहे : एका पर्यायात दोन आकडे बांधलेले असतील, तेव्हा तुम्हाला ओळखीचा वाटणारा अर्धा भाग सापडल्यावर उरलेला अर्धा भाग हाच खरा प्रश्न मानावा आणि तो अर्धा भाग असलेले सगळे पर्याय वाचूनच निर्णय घ्यावा.
• (2)(b) आणि (d) बरोबर — इथे तालुक्यांचा आकडा 229 हा आयोगाच्या उत्तराशी जुळतो, पण तो 28 जिल्हे या चुकीच्या आकड्याला जोडलेला आहे. 28 हा आकडा वरवर आकर्षक वाटतो, कारण 1960 नंतर महाराष्ट्राचा जिल्हा-नकाशा सतत बदलत गेला आणि 26 वरून आजच्या 36 पर्यंत जाताना तो मधल्या अनेक आकड्यांतून गेला — रत्नागिरीतून सिंधुदुर्ग, औरंगाबादमधून जालना, उस्मानाबादमधून लातूर, बृहन्मुंबईतून मुंबई उपनगर, धुळ्यातून नंदुरबार, अकोल्यातून वाशीम, परभणीतून हिंगोली, भंडाऱ्यातून गोंदिया आणि ठाण्यातून पालघर हे सगळे नंतरचे जिल्हे आहेत. पण प्रश्न 1 मे 1960 रोजी नव्या राज्यात काय होते हे विचारतो, दहा-वीस वर्षांनी काय झाले हे नाही; आणि त्या क्षणाचा नोंदलेला आकडा 26 आहे.
• (4)(c) आणि (b) बरोबर — या पर्यायाचे दोन्ही भाग चुकतात — 239 तालुके आणि 28 जिल्हे, यांपैकी एकही आकडा 1 मे 1960 चा नाही. तो पर्यायसंचात असण्याचे कारण गणिती आहे : दोन जिल्हा-आकडे आणि दोन तालुका-आकडे दिले की त्यांच्या चारही शक्य जोड्या छापता येतात, आणि आयोगाने त्या चारही छापल्या आहेत. यामुळे नुसत्या रचनेवरून काहीही वगळता येत नाही — कोणताही आकडा दोनदा येतो, कोणतीही जोडी विषम दिसत नाही, आणि अंदाजाने उत्तर देणाऱ्याला पकड मिळेल असा एकही असमतोल उरत नाही. संयुक्त पर्यायांचा संच अशा प्रकारे 'पूर्ण' असेल हे ओळखणे स्वतःच उपयुक्त आहे : तिथे अंदाज निरुपयोगी ठरतो आणि मूळ तथ्याशिवाय दुसरा मार्ग उरत नाही.

महाराष्ट्र हे राज्य नव्याने निर्माण झाले नाही, तर द्वैभाषिक मुंबई राज्यातून वेगळे काढले गेले. 1956 च्या राज्य पुनर्रचना कायद्याने देशाची फेररचना मुख्यतः भाषेच्या आधारावर केली, पण मुंबई राज्य मात्र मुद्दाम द्वैभाषिक ठेवले — मराठी व गुजराती भाषिक प्रदेश एकत्र आणि वादाच्या केंद्रस्थानी मुंबई हे व्यापारी शहर. मुंबईसह मराठी भाषिक राज्याच्या मागणीसाठी संयुक्त महाराष्ट्र समितीने चळवळ उभारली; या आंदोलनात मुंबईतील गोळीबारात 105 जणांचा मृत्यू झाला आणि फ्लोरा फाउंटनजवळचे हुतात्मा चौक स्मारक त्यांच्या स्मरणार्थ उभे आहे. अखेर मुंबई पुनर्रचना अधिनियम, 1960 ने 1 मे पासून राज्याचे दोन भाग केले : मुंबईसह महाराष्ट्र, आणि सुरुवातीला अहमदाबाद ही राजधानी असलेले गुजरात. या नव्या राज्याला वारशाने मिळालेला प्रशासकीय सांगाडा हाच या प्रश्नाचा विषय आहे — 26 जिल्हे, त्यांच्यावर महसुली विभाग आणि जिल्ह्यांखाली तालुके. तालुका म्हणजे तहसीलदाराच्या अखत्यारीतील महसुली एकक; जमिनीच्या नोंदी, महसूल वसुली आणि ग्रामीण प्रशासनाचा बराचसा भाग प्रत्यक्षात याच पातळीवर चालतो.

महाराष्ट्राचा प्रशासकीय नकाशा केवळ आजच्या स्थितीत नव्हे तर काळाच्या ओघात लक्षात ठेवणाऱ्या उमेदवाराला एमपीएससी नेहमीच बक्षीस देते. या कुळातील प्रश्न विचारतात : स्थापनेच्या वेळी राज्य कसे होते, आज किती जिल्हे व किती महसुली विभाग आहेत, कोणता जिल्हा कोणत्या जिल्ह्यातून व कधी वेगळा झाला, आणि दिलेला जिल्हा विदर्भ, मराठवाडा, खानदेश, कोकण की पश्चिम महाराष्ट्र यांपैकी कोणत्या प्रदेशात येतो. या प्रश्नाने शिकवलेली सवय म्हणजे प्रत्येक आकड्याला त्याची तारीख चिकटवून ठेवणे : 'महाराष्ट्रात 36 जिल्हे आहेत' हे आज खरे आहे आणि 1960 विचारणाऱ्या प्रश्नात पूर्णपणे निरुपयोगी आहे. दुसरी सवय संयुक्त रचनेतून येते — पर्यायांची पूर्ण यादी वाचल्याशिवाय उत्तर न देणे. इथे प्रत्येक पर्याय एक जिल्हा-आकडा आणि एक तालुका-आकडा जोडतो, त्यामुळे अर्धवट माहितीतून खोटा आत्मविश्वास तयार होतो; ओळखीचा आकडा असलेला पहिलाच पर्याय निवडून थांबणारा उमेदवार नेमका याच रचनेने पकडला जातो.

• मुंबई पुनर्रचना अधिनियम, 1960 अन्वये 1 मे 1960 रोजी द्वैभाषिक मुंबई राज्याचे महाराष्ट्र व गुजरात असे विभाजन झाले आणि मुंबई शहर महाराष्ट्रात राहिले; हा दिवस महाराष्ट्र दिन म्हणून पाळला जातो.
• स्थापनेच्या वेळी राज्यात 26 जिल्हे होते. त्यानंतर आणखी दहा जिल्हे निर्माण झाले आणि आजची संख्या 36 आहे; ठाण्यातून 2014 साली वेगळा झालेला पालघर हा सर्वांत नवा जिल्हा आहे.
• आयोगाच्या अधिकृत उत्तरतालिकेने त्या 26 जिल्ह्यांसोबत 229 तालुके हा आकडा दिला आहे. जिल्ह्यांच्या आकड्यासारखा तो स्वतंत्र स्रोतात पडताळता आला नाही, म्हणून तो आयोगाचा आकडा म्हणूनच नोंदवला आहे.
• तालुका (तहसील) हे जिल्ह्याखालील महसुली उपविभाग असून त्याचा प्रमुख तहसीलदार असतो; जिल्ह्यांची वरच्या बाजूने महसुली विभागांत मांडणी होते आणि महाराष्ट्रात आज कोकण, पुणे, नाशिक, छत्रपती संभाजीनगर, अमरावती व नागपूर असे सहा महसुली विभाग आहेत.
• 1 मे 1960 रोजी यशवंतराव चव्हाण यांनी महाराष्ट्राचे पहिले मुख्यमंत्री म्हणून शपथ घेतली आणि श्री प्रकाश हे राज्याचे पहिले राज्यपाल होते.

• 1 मे 1960 अशी स्पष्ट तारीख देणाऱ्या प्रश्नाला आजच्या 36 जिल्ह्यांचा आकडा उत्तर म्हणून देणे — तारीख नेमकी यासाठीच छापलेली असते की आजचा आकडा चुकीचा ठरावा
• ओळखीचा जिल्हा-आकडा दिसणारा पहिलाच पर्याय निवडून थांबणे — विधान (a) चार पैकी दोन पर्यायांत येते आणि ते दोन पर्याय फक्त सोबतच्या तालुका-आकड्याने वेगळे होतात
• 239 आणि 229 हे आकडे सारखेच समजणे — दोघांत फक्त एका अंकाची अदलाबदल आहे आणि प्रश्नपत्रिकेने दोन्ही छापलेले आहेत
• पर्यायातील विधानांचा क्रम छापल्याप्रमाणेच असेल असे गृहीत धरणे — पर्याय (3) मध्ये विधान (d) आधी आणि विधान (a) नंतर छापलेले आहे

महाराष्ट्राच्या प्रशासकीय भूगोलाकडे एमपीएससी दरवर्षी परत येते, आणि स्थापनेचे क्षण व वर्धापनदिन आयोगाला विशेष प्रिय आहेत — राज्य कोणत्या दिवशी अस्तित्वात आले, तेव्हा किती जिल्हे होते व आज किती आहेत, कोणता जिल्हा कोणत्या वर्षी निर्माण झाला, आणि कोणता जिल्हा कोणत्या महसुली विभागात येतो. इथे वापरलेली संयुक्त रचना — जिथे प्रत्येक पर्याय छापलेल्या दोन विधानांची जोडी बांधतो — ही आयोगाची नेहमीची पद्धत असून ती फक्त इतिहासापुरती मर्यादित नाही; भूगोल, राज्यशास्त्र व अर्थशास्त्रातही एका प्रश्नाच्या जागेत दोन तथ्ये तपासायची असतील तेव्हा तीच रचना दिसते. तिची तयारी दोन प्रकारे होते : आकडे नेहमी त्यांच्या तारखेसह आणि शक्यतो जोडीने उजळणे, आणि पर्याय वाचण्याची शिस्त सरावणे — आधी काय माहीत आहे ते ठरवा, मग ते विधान असलेले सगळे पर्याय शोधा, आणि उरलेला अपरिचित अर्धा भाग निर्णय घेऊ द्या.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  द्वैभाषिक मुंबई राज्याचे महाराष्ट्र व गुजरात असे विभाजन 1 मे 1960 पासून संसदेच्या कोणत्या कायद्याने झाले ?

  • (a)राज्य पुनर्रचना अधिनियम, 1956
  • (b)मुंबई पुनर्रचना अधिनियम, 1960
  • (c)आंध्र राज्य अधिनियम, 1953
  • (d)मुंबई राज्य (सीमा फेरबदल) अधिनियम, 1959

  उत्तर(b) मुंबई पुनर्रचना अधिनियम, 1960 — 1956 च्या राज्य पुनर्रचना कायद्याने देशाची बहुतांश फेररचना भाषेच्या आधारावर केली, पण मुंबई राज्य मुद्दाम द्वैभाषिकच ठेवले. संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीनंतर चार वर्षांनी संमत झालेल्या स्वतंत्र कायद्याने त्या राज्याचे विभाजन झाले आणि 1 मे 1960 पासून मुंबईसह महाराष्ट्र व अहमदाबाद ही सुरुवातीची राजधानी असलेले गुजरात अशी दोन राज्ये अस्तित्वात आली.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  2014 साली ठाणे जिल्ह्यातून वेगळा काढलेला व महाराष्ट्रातील सर्वांत नव्याने निर्माण झालेला जिल्हा कोणता ?

  • (a)नंदुरबार
  • (b)हिंगोली
  • (c)पालघर
  • (d)गोंदिया

  उत्तर(c) पालघर — ठाणे जिल्ह्याच्या उत्तर भागातून 2014 साली तो वेगळा काढण्यात आला आणि महाराष्ट्रातील 36 जिल्ह्यांपैकी तो सर्वांत नवा आहे. नंदुरबार, हिंगोली, वाशीम व गोंदिया हे चारही जिल्हे 1998-99 च्या फेररचनेत निर्माण झाले, त्यामुळे 'सर्वांत अलीकडचा' असे नेमके विचारणाऱ्या प्रश्नात ते बाद ठरतात.