क्लोरोॲम्फीनीकॉल हे _________ आहे. (a) संकीर्ण श्रेणीचे (Narrow spectrum) प्रतिजीवक (b) विस्तृत श्रेणीचे (Broad spectrum) प्रतिजीवक (c) मर्यादित श्रेणीचे (Limited spectrum) प्रतिजीवक (d) जंतुनाशक औषध
- (1)फक्त (a) व (d) बरोबर आहेत
- (2)फक्त (b) बरोबर आहे
- (3)फक्त (b) व (c) बरोबर आहेत
- (4)फक्त (d) बरोबर आहे
बरोबर — पर्याय (2), 'फक्त (b) बरोबर आहे'. इथे 'क्लोरोॲम्फीनीकॉल' असे छापलेले आणि प्रमाणित लेखनात क्लोरॅम्फेनिकॉल असे लिहिले जाणारे हे औषध विस्तृत श्रेणीच्या प्रतिजीवकाचे पाठ्यपुस्तकातील उदाहरण आहे. प्रतिजीवकांची वर्गवारी ती किती विस्तृत सूक्ष्मजीवांवर काम करतात यावरून होते. विस्तृत श्रेणीचे प्रतिजीवक ग्रॅम-धन (Gram-positive) व ग्रॅम-ऋण (Gram-negative) अशा दोन्ही प्रकारच्या मोठ्या पल्ल्यातील जीवाणूंना मारते किंवा त्यांची वाढ रोखते; संकीर्ण श्रेणीचे प्रतिजीवक मुख्यतः यांपैकी एकाच गटावर परिणामकारक असते; आणि मर्यादित श्रेणीचे प्रतिजीवक एकाच सूक्ष्मजीवावर किंवा एकाच आजारावर परिणामकारक असते. 1947 मध्ये प्रथम मिळवलेले क्लोरॅम्फेनिकॉल यांपैकी पहिल्या वर्गात नेमके बसते. ते जठर-आंत्रमार्गातून झपाट्याने शोषले जाते, त्यामुळे तोंडावाटे देता येते, आणि विषमज्वर (टायफॉइड), आमांश, तीव्र ताप, काही मूत्रमार्गाचे संसर्ग, मेनिन्जायटिस व न्यूमोनिया या आजारांवर ते वापरले गेले आहे — वेगवेगळ्या सूक्ष्मजीवांमुळे होणाऱ्या परस्परांशी संबंध नसलेल्या आजारांची ही यादीच त्याच्या विस्तृत श्रेणीचा पुरावा आहे. इथे पर्यायांच्या रचनेतही एक शॉर्टकट दडलेला आहे तो पाहण्यासारखा आहे. चारही कथने एकाच पदार्थाची परस्पर-अपवर्जक वर्णने आहेत: एकच औषध संकीर्ण श्रेणीचेही आणि विस्तृत श्रेणीचेही असू शकत नाही, विस्तृतही आणि मर्यादितही असू शकत नाही, आणि प्रतिजीवकही आणि जंतुनाशकही असू शकत नाही (इंग्रजी स्तंभात हा चौथा पर्याय 'Antiseptic drug' असा छापला आहे). त्यामुळे यांपैकी दोन कथने एकाच वेळी खरी मानणारा कोणताही पर्याय औषधशास्त्राचा विचार करण्याआधीच स्वतःशीच फटकून बसतो. यामुळे पर्याय (1) व (3) एका फटक्यात बाद होतात आणि पेपर फक्त एकच सरळ प्रश्न विचारत उरतो — प्रतिजीवक की जंतुनाशक.
- (1)फक्त (a) व (d) बरोबर आहेत — पर्याय (1) दोनदा कोसळतो. पहिले, तो स्वतःच अशक्य आहे: एकाच औषधाला तो संकीर्ण श्रेणीचे प्रतिजीवक आणि जंतुनाशक औषध असे दोन्ही म्हणतो, आणि हे दोन वर्ग एकाच पदार्थाला एकाच वेळी लागू होऊ शकत नाहीत. दुसरे, त्याची दोन्ही अंगे तथ्यांच्या दृष्टीनेही चुकीची आहेत. क्लोरॅम्फेनिकॉल विस्तृत श्रेणीचे आहे, संकीर्ण नाही — संकीर्ण श्रेणीच्या प्रतिजीवकाचे प्रमाण उदाहरण म्हणजे पेनिसिलीन G, जे मुख्यतः ग्रॅम-धन जीवाणूंवर परिणामकारक आहे. आणि ते जंतुनाशकही नाही: जंतुनाशके जखमा, कापलेली त्वचा किंवा रोगग्रस्त कातडी अशा सजीव पृष्ठभागांवर लावली जातात, तर क्लोरॅम्फेनिकॉल हे आतड्यातून शोषले जाऊन रक्तातून संपूर्ण शरीरात फिरणारे प्रतिजीवक आहे.
- (3)फक्त (b) व (c) बरोबर आहेत — पर्याय (3) मधला सापळा असा की त्याचे पहिले अंग (b) बरोबर आहे, त्यामुळे ओळखीचे वाटणारे पहिलेच विधान तपासून थांबणारा उमेदवार तिथेच उत्तर नोंदवतो. पण दुसरे अंग (c) पहिल्याच अंगाला छेद देते. 'मर्यादित श्रेणी' ही या वर्गीकरणातील खरीखुरी वर्गवारी आहे — एकाच सूक्ष्मजीवावर किंवा एकाच आजारावर परिणामकारक असणारे प्रतिजीवक — आणि ती खरी असल्यानेच ती त्याच मापनश्रेणीवर 'विस्तृत श्रेणी'च्या नेमक्या विरुद्ध टोकाला आहे. विषमज्वर, आमांश, मेनिन्जायटिस, न्यूमोनिया व मूत्रमार्गाच्या संसर्गांवर चालणारे औषध व्याख्येनेच एका सूक्ष्मजीवापुरते मर्यादित असू शकत नाही. यातून शिकण्यासारखे हे की अर्धवट बरोबर पर्यायाची किंमत शून्य असते; जोडलेल्या पर्यायाचे प्रत्येक अंग टिकावेच लागते.
- (4)फक्त (d) बरोबर आहे — पर्याय (4) क्लोरॅम्फेनिकॉलला जंतुनाशक ठरवतो आणि त्यातून सूक्ष्मजीवविरोधी औषधांच्या दोन वेगळ्या वर्गांची गल्लत होते. जंतुनाशके (antiseptics) सजीव ऊतीवर लावली जातात आणि ती ऊतीला इजा करत नाहीत म्हणून निवडली जातात — डेटॉल, जे क्लोरोझायलेनॉल व टर्पिनिऑलचे मिश्रण आहे; आयोडीनचे टिंक्चर; आयोडोफॉर्म; डोळे धुण्यासाठी वापरले जाणारे विरल बोरिक आम्ल. निर्जंतुकीकारके (disinfectants) फरशी, नाल्या व उपकरणे अशा निर्जीव पृष्ठभागांवर वापरतात, आणि एकच रसायन संहतीनुसार दोन्हीपैकी काहीही ठरू शकते: फिनॉलचे 0.2 टक्के द्रावण जंतुनाशक म्हणून वापरतात तर 1 टक्के द्रावण निर्जंतुकीकारक म्हणून. प्रतिजीवके ही यांहून वेगळीच वर्गवारी आहे — सूक्ष्मजीवांनी तयार केलेले किंवा अंशतः संश्लेषित केलेले पदार्थ, जे शरीराच्या आत अल्प संहतीत काम करून इतर सूक्ष्मजीवांची वाढ थांबवतात.
सूक्ष्मजीवांविरुद्ध काम करणाऱ्या औषधांची विभागणी ती कुठे वापरली जातात आणि किती व्यापक काम करतात यावरून होते. प्रतिजीवके शरीराच्या आत काम करतात: ती पूर्णतः किंवा अंशतः सूक्ष्मजीवांकडून तयार केलेली द्रव्ये असून अल्प संहतीत इतर सूक्ष्मजीवांच्या चयापचय प्रक्रियांत हस्तक्षेप करून त्यांची वाढ रोखतात किंवा त्यांचा नाश करतात. जंतुनाशके व निर्जंतुकीकारके पृष्ठभागांवर काम करतात: जंतुनाशके सजीव ऊतीवर, निर्जंतुकीकारके निर्जीव वस्तूंवर. प्रतिजीवकांमध्ये परीक्षकांना श्रेणीचे वर्गीकरण विचारायला आवडते. विस्तृत श्रेणीची औषधे ग्रॅम-धन व ग्रॅम-ऋण अशा दोन्ही गटांतील मोठ्या पल्ल्यातील जीवाणूंवर काम करतात; त्यात क्लोरॅम्फेनिकॉल, टेट्रासायक्लिन, ॲम्पिसिलीन, अमॉक्सिसिलीन, ऑफ्लोक्सासिन व व्हॅन्कोमायसिन येतात. संकीर्ण श्रेणीची औषधे मुख्यतः यांपैकी एकाच गटावर काम करतात, आणि पेनिसिलीन G हे त्याचे अभिजात उदाहरण. मर्यादित श्रेणीची औषधे एकाच सूक्ष्मजीवावर किंवा एकाच आजारावर परिणामकारक असतात. याखेरीज दुसरे, स्वतंत्र वर्गीकरण प्रतिजीवकांना जीवाणुनाशक (सूक्ष्मजीव मारणारी) व जीवाणुरोधक (केवळ त्यांची वाढ थांबवून मारण्याचे काम शरीराच्या स्वतःच्या संरक्षणावर सोपवणारी) असे विभागते.
क्लोरॅम्फेनिकॉलचे वैद्यकशास्त्राच्या इतिहासातील स्थान त्याच्या आजच्या वापरापेक्षा कितीतरी मोठे आहे. स्ट्रेप्टोमायसेस गटातील मातीतल्या एका जीवाणूपासून 1947 मध्ये ते मिळवले गेले; तोंडावाटे देता येणाऱ्या आणि खरोखर विस्तृत पल्ल्यातील सूक्ष्मजीवांवर चालणाऱ्या पहिल्या काही प्रतिजीवकांपैकी ते एक होते, आणि त्याने विषमज्वरावरील उपचार पालटून टाकले. आज मात्र त्याचा वापर मर्यादित ठेवला जातो, कारण त्यामुळे अस्थिमज्जेचे गंभीर दमन होऊ शकते, आणि बहुतांश कामांसाठी अधिक सुरक्षित औषधांनी त्याची जागा घेतली आहे. एखादे औषध वैद्यकशास्त्र बदलून टाकते आणि नंतर त्याचे दुष्परिणाम व सूक्ष्मजीवांचा प्रतिरोध स्पष्ट होत गेल्यावर ते राखीव औषध बनते — हाच प्रवास आज या विषयाच्या धोरणात्मक बाजूवरही वर्चस्व गाजवतो. विस्तृत श्रेणीच्या प्रतिजीवकांचा बेछूट वापर, अर्धवट सोडलेले उपचारक्रम आणि पशुपालनातील वापर यांतून सूक्ष्मजीव-प्रतिरोध वाढतो; म्हणूनच चिठ्ठीशिवाय औषध न देण्याचे नियम, रुग्णालयांतील प्रतिजीवक-व्यवस्थापन आणि 'उपचारक्रम पूर्ण करा' हे वाक्य आता सामान्य अध्ययनाच्या पेपरांत रसायनशास्त्राइतक्याच वारंवारतेने येतात.
- क्लोरॅम्फेनिकॉल हे विस्तृत श्रेणीचे प्रतिजीवक आहे: ते ग्रॅम-धन व ग्रॅम-ऋण अशा दोन्ही प्रकारच्या मोठ्या पल्ल्यातील जीवाणूंवर काम करते. 1947 मध्ये मिळवलेले हे औषध जठर-आंत्रमार्गातून झपाट्याने शोषले जाते, त्यामुळे तोंडावाटे देता येते.
- ते विषमज्वर, आमांश, तीव्र ताप, काही मूत्रमार्गाचे संसर्ग, मेनिन्जायटिस व न्यूमोनियावर वापरले गेले आहे. अस्थिमज्जेच्या गंभीर विषबाधेच्या धोक्यामुळे आज त्याचा वापर मर्यादित ठेवला जातो आणि बहुतांश आजारांत सुरक्षित औषधांनी त्याची जागा घेतली आहे.
- श्रेणीनुसार वर्गीकरण: विस्तृत श्रेणी ग्रॅम-धन व ग्रॅम-ऋण अशा मोठ्या पल्ल्यावर काम करते (क्लोरॅम्फेनिकॉल, टेट्रासायक्लिन, ॲम्पिसिलीन, अमॉक्सिसिलीन, व्हॅन्कोमायसिन); संकीर्ण श्रेणी मुख्यतः एकाच गटावर (पेनिसिलीन G); मर्यादित श्रेणी एकाच सूक्ष्मजीवावर किंवा आजारावर.
- प्रतिजीवके शरीराच्या आत अल्प संहतीत काम करतात. जंतुनाशके सजीव ऊतीवर लावतात — डेटॉल (क्लोरोझायलेनॉल व टर्पिनिऑल), आयोडीनचे टिंक्चर, आयोडोफॉर्म, डोळे धुण्यासाठी विरल बोरिक आम्ल. निर्जंतुकीकारके फरशी व उपकरणे अशा निर्जीव वस्तूंवर वापरतात.
- एकच रसायन संहतीनुसार जंतुनाशक किंवा निर्जंतुकीकारक ठरू शकते: फिनॉलचे 0.2 टक्के द्रावण जंतुनाशक म्हणून तर 1 टक्के द्रावण निर्जंतुकीकारक म्हणून काम करते. रसायन कोणते हे नव्हे, तर संहती किती हे ठरवते.
एकच औषध संकीर्ण आणि विस्तृत, किंवा विस्तृत आणि मर्यादित, किंवा प्रतिजीवक आणि जंतुनाशक एकाच वेळी असू शकत नाही — म्हणून यांपैकी दोन गोष्टी एकत्र सांगणारा पर्याय स्वतःलाच खोडतो, आणि औषधशास्त्र लावण्याआधीच (1) व (3) बाद होतात.
- जोडलेल्या पर्यायाचे पहिलेच अंग बरोबर दिसताच थांबणे. पर्याय (3) खऱ्या विधानाने सुरू होतो आणि मग त्याला छेद देणारे विधान जोडतो; पर्याय नोंदवण्यासाठी त्याचे प्रत्येक अंग टिकावे लागते.
- 'मर्यादित श्रेणी' ही केवळ गोंधळ घालण्यासाठी बनवलेली खोटी संज्ञा मानणे. एकाच सूक्ष्मजीवावर किंवा आजारावर चालणाऱ्या औषधांसाठी ती खरीखुरी वर्गवारी आहे — आणि म्हणूनच ती विस्तृत श्रेणीच्या औषधालाही लागू होऊ शकत नाही.
- दोन्ही सूक्ष्मजीवांशी लढतात म्हणून प्रतिजीवक व जंतुनाशक यांची गल्लत करणे. कसोटी 'तो पदार्थ कुठे काम करतो' ही आहे: प्रतिजीवक शरीराच्या आत, जंतुनाशक सजीव ऊतीच्या पृष्ठभागावर आणि निर्जंतुकीकारक निर्जीव वस्तूंवर.
तीन साचे वारंवार येतात. पहिला वर्गीकरणाचा — जसा इथे आहे: औषधाचे नाव देऊन त्याचा वर्ग विचारणे आणि पर्यायांत श्रेणीच्या वर्गवाऱ्या ठेवणे. दुसरा उदाहरणाचा, जो उलट्या दिशेने चालतो: खालीलपैकी कोणते विस्तृत श्रेणीचे प्रतिजीवक आहे, किंवा कोणते जंतुनाशक आहे, अशी मिश्र यादी देऊन. आणि तिसरा घटकद्रव्य किंवा उपयोगाचा, जो डेटॉल कशाचे बनलेले आहे, आयोडीनचे टिंक्चर म्हणजे काय, किंवा क्षयरोग व कुष्ठरोग दोन्हींवर चालणारे प्रतिजीवक कोणते असे विचारतो. औषध, वर्ग, श्रेणी व एक उपयोग असा एकच तक्ता तिन्ही साच्यांना उत्तर देतो, आणि निर्णायक तपशील जवळपास नेहमीच रसायनशास्त्र नसून श्रेणी किंवा क्रियेची जागा असतो. इथे वापरलेली पर्यायरचनाही लक्षात ठेवण्यासारखी आहे — परस्पर-अपवर्जक कथने जोडलेल्या पर्यायांत मांडणे — कारण ती ओळखता आली की औषधाबद्दलचे एकही तथ्य आठवण्याआधीच अर्धे पर्याय बाद करता येतात.
Which one of the following antimicrobial drugs is suitable for treatment of both tuberculosis and leprosy?
- (a) Isoniazid
- (b) p-aminosalicylic acid
- (c) Streptomycin
- (d) Rifampicin
उत्तर(d) Rifampicin
तोच विषय, पण वर्गाऐवजी वापराच्या बाजूने विचारलेला. MPSC औषधाचे नाव देऊन त्याची श्रेणी विचारते; UPSC दोन आजार देऊन दोन्हींवर चालणारे औषध विचारते. दोन्हींना एकच तयारी उपयोगी पडते — प्रतिजीवक, त्याचा वर्ग आणि तो कोणत्या आजारांवर वापरतात याचा तक्ता.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष PYQ नाही
जंतुनाशके (antiseptics) आणि निर्जंतुकीकारके (disinfectants) यांच्यात प्रामुख्याने कोणता फरक असतो ?
- (a)जंतुनाशके सजीव ऊतीवर लावतात तर निर्जंतुकीकारके निर्जीव वस्तूंवर वापरतात
- (b)जंतुनाशके जीवाणू मारतात तर निर्जंतुकीकारके फक्त त्यांची वाढ रोखतात
- (c)जंतुनाशके नैसर्गिक असतात तर निर्जंतुकीकारके कृत्रिम असतात
- (d)जंतुनाशके विषाणूंवर काम करतात तर निर्जंतुकीकारके जीवाणूंवर
उत्तर(a) जंतुनाशके सजीव ऊतीवर लावतात तर निर्जंतुकीकारके निर्जीव वस्तूंवर वापरतात — फरक वापरण्याच्या जागेचा आहे, रसायनाचा नाही. एकच पदार्थ संहतीनुसार दोन्हीपैकी काहीही ठरू शकतो: फिनॉलचे 0.2 टक्के द्रावण जंतुनाशक तर 1 टक्के द्रावण निर्जंतुकीकारक म्हणून काम करते.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष PYQ नाही
खालीलपैकी कोणते संकीर्ण श्रेणीचे प्रतिजीवक असून मुख्यतः ग्रॅम-धन जीवाणूंवर परिणामकारक आहे ?
- (a)क्लोरॅम्फेनिकॉल
- (b)टेट्रासायक्लिन
- (c)पेनिसिलीन G
- (d)अमॉक्सिसिलीन
उत्तर(c) पेनिसिलीन G — संकीर्ण श्रेणीच्या प्रतिजीवकाचे प्रमाण उदाहरण. क्लोरॅम्फेनिकॉल व टेट्रासायक्लिन विस्तृत श्रेणीची आहेत, आणि अमॉक्सिसिलीन हे पेनिसिलीनचे अर्धसंश्लेषित रूप असून त्याची श्रेणी रुंदावण्यासाठीच ते तयार केले गेले, त्यामुळे तेही विस्तृत श्रेणीचेच आहे.