भारतीय अर्थसंकल्प प्रक्रियेत 'गिलोटिन' चा अर्थ काय आहे ? अ. सरकारी तूट भरून काढण्यासाठी कर वाढवणे. ब. अर्थसंकल्पातील अनुदानाच्या उर्वरित मागण्या पुढील चर्चेशिवाय मतदानासाठी ठेवणे. क. आर्थिक संकटाच्या वेळी रिझर्व्ह बँकेची मदत. ड. अर्थसंकल्पाच्या शेवटी संसदेकडून नकार. वरीलपैकी कोणते विधान/विधाने बरोबर आहेत ?
- (1)फक्त ब
- (2)फक्त क आणि ड
- (3)फक्त अ, ब आणि क
- (4)फक्त अ
बरोबर उत्तर पर्याय (1) — फक्त ब. भारतीय संसदीय पद्धतीत अर्थसंकल्पावरील सर्वसाधारण चर्चेनंतर लोकसभेत प्रत्येक मंत्रालयाच्या अनुदानाच्या मागण्यांवर सविस्तर चर्चा होते, पण या टप्प्यासाठी राखीव ठेवलेला वेळ प्रत्येक मंत्रालयाच्या मागणीवर पूर्ण चर्चा करण्यासाठी लागणाऱ्या वेळेपेक्षा नेहमीच खूप कमी असतो. वेळ संपल्यावर सभापती गिलोटिन लागू करतात — चर्चा झालेल्या असोत वा नसोत, सर्व प्रलंबित अनुदानाच्या मागण्या एकत्रितपणे, पुढील कोणत्याही चर्चेशिवाय, मतदानासाठी ठेवल्या जातात व निकालात काढल्या जातात. विधान ब नेमकी हीच प्रक्रिया वर्णन करते आणि म्हणून बरोबर आहे. विधान अ, गिलोटिनचा अर्थ सरकारी तूट भरून काढण्यासाठी कर वाढवणे असा सांगते — हे पूर्णतः वेगळे आहे, कर वाढवणे हा महसुली किंवा वित्तीय-तूट उपाय आहे, चर्चा बंद करण्याची कार्यपद्धती नव्हे. विधान क, आर्थिक संकटाच्या वेळी रिझर्व्ह बँकेच्या मदतीविषयी बोलते — गिलोटिनशी त्याचा काहीही संबंध नाही; त्याऐवजी ते रिझर्व्ह बँकेच्या 'लेंडर ऑफ लास्ट रिझॉर्ट' भूमिकेकडे किंवा सरकारला दिल्या जाणाऱ्या 'वेज अँड मीन्स अॅडव्हान्सेस' सुविधेकडे निर्देश करते. विधान ड, अर्थसंकल्पाच्या शेवटी संसदेकडून नकार असे सांगते — हे गिलोटिनच्या प्रत्यक्ष परिणामाचा चुकीचा अर्थ लावते: गिलोटिन लागू झालेल्या मागण्यांवर मतदान होऊन त्या सामान्यतः मंजूर होतात, नाकारल्या जात नाहीत — गिलोटिन चर्चा संपवते, अर्थसंकल्प पराभूत करत नाही. फक्त विधान ब गिलोटिनच्या खऱ्या संसदीय अर्थाशी जुळते.
- (2)फक्त क आणि ड — गिलोटिनशी काहीही संबंध नसलेली दोन विधाने बरोबर मानतो. विधान क रिझर्व्ह बँकेच्या संकटकालीन मदतीबाबत बोलते, आणि विधान ड गिलोटिनला नकाराचे कृत्य ठरवते — प्रत्यक्षात गिलोटिन लागू झालेल्या मागण्यांवर पुढील चर्चेशिवाय मतदान होऊन त्या मंजूर होतात, नाकारल्या जात नाहीत.
- (3)फक्त अ, ब आणि क — बरोबर विधान ब समाविष्ट करतो, पण त्याचसोबत विधान अ (कर वाढवण्याचा उपाय) आणि विधान क (रिझर्व्ह बँकेची संकटकालीन भूमिका) हीदेखील बरोबर मानतो — यांचा प्रलंबित मागण्यांवरील चर्चा संपवण्याशी काहीही संबंध नाही.
- (4)फक्त अ — गिलोटिनच्या खऱ्या अर्थापासून सर्वांत दूर असलेले विधान — तूट भरून काढण्यासाठी कर वाढवणे — निवडतो आणि बरोबर विधान ब वगळतो. गिलोटिन ही महसूल वाढवण्याची उपाययोजना नसून अनुदानाच्या मागण्यांवरील चर्चा संपवण्याची कार्यपद्धती आहे.
गिलोटिन ही लोकसभेत अर्थसंकल्पाच्या अनुदानाच्या मागण्यांचा टप्पा सभागृहाने ठरवलेल्या वेळेत पूर्ण करण्यासाठी वापरली जाणारी कार्यपद्धती आहे. अर्थसंकल्पावरील सर्वसाधारण चर्चेनंतर सभागृह वैयक्तिक मंत्रालयांच्या अनुदानाच्या मागण्यांवर सविस्तर चर्चा घेते, पण उपलब्ध वेळेत प्रत्यक्षात मोजक्याच मंत्रालयांवर चर्चा होऊ शकते. तो वेळ संपल्यावर सभापती गिलोटिन लागू करतात — अद्याप चर्चा न झालेली प्रत्येक अनुदानाची मागणी, तिचा आकार वा महत्त्व काहीही असो, पुढील चर्चेशिवाय एकत्रितपणे मतदानासाठी ठेवली जाते व निकालात काढली जाते. गिलोटिन लागू झालेल्या मागण्या नेहमीच्या पद्धतीने मतदानाने मंजूर होतात; गिलोटिनचे कार्य चर्चा संपवणे आहे, अर्थसंकल्प पराभूत करणे नव्हे.
MPSC आणि UPSC दोन्ही अर्थसंकल्प प्रक्रियेतील अशा विशिष्ट, नेमक्या अर्थाच्या संज्ञांची — कपात प्रस्ताव, लेखानुदान, विनियोजन विधेयक, गिलोटिन — कुटुंबासारखी चाचणी घेतात, कारण प्रत्येक संज्ञेचा अचूक अर्थ शब्दाच्या सर्वसाधारण, बोलीभाषेतील अर्थाशी सहज गल्लत होण्याजोगा असतो. बचाव म्हणजे गिलोटिनचा अर्थ विशेषतः वेळेच्या मर्यादेत अनुदानाच्या मागण्यांवरील चर्चा संपवण्याशीच जोडलेला आहे हे लक्षात ठेवणे — तो कपात प्रस्तावापेक्षा (जो चर्चेदरम्यान एखाद्या विशिष्ट मागणीला विरोध करण्यासाठी वापरला जातो) वेगळा आहे, आणि तो कोणत्याही महसूल वा वित्तीय-तूट उपायापेक्षाही वेगळा आहे.
- गिलोटिन सभागृहाने ठरवलेल्या वेळेत चर्चा न झालेल्या अनुदानाच्या मागण्या पुढील कोणत्याही चर्चेशिवाय एकत्रितपणे मतदानासाठी ठेवून त्या निकालात काढते.
- अर्थसंकल्पावरील सर्वसाधारण चर्चेनंतर व सभागृहाला वेळेनुसार शक्य होणाऱ्या वैयक्तिक मंत्रालयांच्या सविस्तर चर्चेनंतर, अनुदानाच्या मागण्यांच्या टप्प्याच्या शेवटी गिलोटिन लागू होते.
- गिलोटिन लागू झालेल्या मागण्या मतदानाने मंजूर होतात, नाकारल्या जात नाहीत — गिलोटिन चर्चा संपवते, अर्थसंकल्प पराभूत करत नाही.
- गिलोटिन ही कपात प्रस्तावापेक्षा वेगळी आहे — कपात प्रस्ताव सदस्याला प्रत्यक्ष चर्चा होणाऱ्या एखाद्या विशिष्ट मागणीला विरोध करण्यासाठी वा ती कमी करण्यासाठी वापरला जातो.
- हे साधन अस्तित्वात आहे कारण अर्थसंकल्पाच्या सविस्तर चर्चेसाठी संसदेकडे उपलब्ध असलेला वेळ मर्यादित असतो, तर ज्या मंत्रालये व विभागांच्या मागण्यांवर मतदान व्हायचे असते त्यांची संख्या मोठी असते.
फक्त विधान ब गिलोटिनचे बरोबर वर्णन करते.
- 'गिलोटिन' या शब्दाचा दैनंदिन अर्थ — अचानक कापणे वा संपवणे — घेऊन त्याचा संबंध कर आकारणीशी वा नकाराशी असल्याचा अंदाज बांधणे, त्याऐवजी अनुदानाच्या मागण्यांवरील चर्चा संपवण्याचा त्याचा नेमका संसदीय अर्थ न ओळखणे
- गिलोटिन (जी चर्चा न झालेल्या सर्व मागण्या एकत्रितपणे मतदानासाठी ठेवते) आणि कपात प्रस्ताव (जो प्रत्यक्ष चर्चा होणाऱ्या एखाद्या विशिष्ट मागणीलाच लक्ष्य करतो) यांत गल्लत करणे
- गिलोटिन चर्चा अचानक संपवते म्हणून त्याखालील मागण्या नाकारल्या जातात असे गृहीत धरणे, प्रत्यक्षात त्यांवर मतदान होऊन त्या सर्वसाधारणपणे मंजूर होतात
MPSC आणि UPSC दोन्ही गिलोटिन, कपात प्रस्ताव, लेखानुदान, विनियोजन विधेयक अशा मोजक्या नेमक्या अर्थसंकल्प-प्रक्रिया संज्ञांची चाचणी विधान-निवड स्वरूपात घेतात, ज्यात बरोबर तांत्रिक व्याख्येसोबत कर उपाय वा मध्यवर्ती बँकेची मदत यांसारख्या विश्वासार्ह पण असंबंधित आर्थिक संकल्पना जोडलेल्या असतात. बचाव म्हणजे शब्दाच्या दैनंदिन अर्थावरून तर्क न करता प्रत्येक संज्ञेसाठी एक छोटी, नेमकी व्याख्या पक्की लक्षात ठेवणे — विशेषतः 'गिलोटिन' हा शब्द नकार वा अचानक कपात असाच चुकीचा अंदाज सुचवतो.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
भारतीय अर्थसंकल्प प्रक्रियेत, चर्चा न झालेल्या अनुदानाच्या मागण्यांवर गिलोटिन लागू केले जाते, याचा उद्देश काय ?
- (a)त्या मागण्या पूर्णपणे नाकारणे
- (b)राखीव वेळ संपल्यावर त्या मागण्या पुढील चर्चेशिवाय एकत्रितपणे मतदानासाठी ठेवणे
- (c)त्या मागण्या पुढील छाननीसाठी संसदीय समितीकडे पाठवणे
- (d)त्या मागण्यांतील रक्कम ठराविक टक्क्याने कमी करणे
उत्तर(b) राखीव वेळ संपल्यावर त्या मागण्या पुढील चर्चेशिवाय एकत्रितपणे मतदानासाठी ठेवणे — गिलोटिन चर्चा न झालेल्या अनुदानाच्या मागण्यांवरील चर्चा संपवून त्यांचा एकत्रित मतदानाने निकाल लावते; ते त्या नाकारत नाही, अन्यत्र पाठवत नाही वा त्यांतील रक्कम आपोआप कमी करत नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
प्रत्यक्ष चर्चा होत असताना एखाद्या विशिष्ट अनुदानाच्या मागणीला विरोध करण्यासाठी वा ती कमी करण्यासाठी संसद सदस्याकडून वापरले जाणारे, गिलोटिनपेक्षा वेगळे साधन कोणते ?
- (a)कपात प्रस्ताव
- (b)लेखानुदान
- (c)विनियोजन विधेयक
- (d)वित्त विधेयक
उत्तर(a) कपात प्रस्ताव — प्रत्यक्ष चर्चा होणाऱ्या एखाद्या विशिष्ट मागणीला विरोध करण्यासाठी, ती कमी करण्यासाठी वा तिच्यावर भाष्य करण्यासाठी सदस्याकडून वापरला जातो, गिलोटिनच्या विपरीत, जो वेळ संपल्यावर उरलेल्या सर्व चर्चा न झालेल्या मागण्या एकत्रितपणे निकालात काढतो.