MPSC 2025 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 91 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (4) — वरीलपैकी सर्व. अक्षय अन्न योजना ही महाराष्ट्राची अन्न, नागरी पुरवठा व ग्राहक संरक्षण विभागामार्फत राबवली जाणारी राज्य योजना असून पात्र शिधापत्रिकाधारक कुटुंबांना, सार्वजनिक वितरण व्यवस्थेखाली सध्या मिळणाऱ्या धान्याव्यतिरिक्त, जीवनावश्यक अन्नपदार्थांची एक टोपली मोफत देते. या योजनेखाली दिली जाणारी वस्तूंची यादी मुख्य धान्य व दैनंदिन स्वयंपाकघरातील जिन्नस अशा दोन्हींत पसरलेली आहे, आणि या प्रश्नात नमूद केलेल्या पाचही वस्तू — तांदूळ (अ), साखर (ब), लाल मिरची पावडर (क), हळद (ड) व ज्वारी (इ) — त्याच टोपलीत मोडतात, खाद्यतेल, मीठ व मोहरी यांसारख्या इतर वस्तूंसोबत. पाचही नमूद वस्तूंपैकी एकही योजनेच्या व्याप्तीबाहेर पडत नसल्याने, प्रत्येक खऱ्या वस्तूला मान्यता देणारा एकच संच म्हणजे 'वरीलपैकी सर्व'.

• (1)फक्त अ, ब, क — तांदूळ, साखर व लाल मिरची पावडर बरोबर समाविष्ट करतो, पण हळद व ज्वारी चुकीने वगळतो, या दोन्ही वस्तूही अक्षय अन्न योजनेखाली मिळणाऱ्या मोफत टोपलीचा भाग आहेत.
• (2)फक्त क, ड, इ — लाल मिरची पावडर, हळद व ज्वारी बरोबर समाविष्ट करतो, पण तांदूळ व साखर या दोन्ही धान्य-सदृश जिन्नसांना चुकीने वगळतो, ज्या योजनेच्या लाभार्थ्यांनाही मोफत मिळतात.
• (3)फक्त अ, ब, इ — तांदूळ, साखर व ज्वारी बरोबर समाविष्ट करतो, पण लाल मिरची पावडर व हळद चुकीने वगळतो, ज्या धान्य व साखरेसोबत योजनेच्या टोपलीचा तितकाच भाग आहेत.

अक्षय अन्न योजना ही महाराष्ट्र राज्य सरकारची अन्नसुरक्षा योजना असून, राज्याच्या अन्न, नागरी पुरवठा व ग्राहक संरक्षण विभागामार्फत राबवली जाते, आणि सार्वजनिक वितरण व्यवस्थेखाली आधीच उपलब्ध असलेल्या सवलतीच्या धान्याव्यतिरिक्त पात्र कुटुंबांना दैनंदिन जीवनावश्यक अन्नपदार्थांची निश्चित टोपली मोफत पुरवते. तिची टोपली केवळ धान्यापुरती मर्यादित नसून तांदूळ व ज्वारीसारखी मुख्य धान्ये आणि साखर, खाद्यतेल, मीठ, हळद, लाल मिरची पावडर व मोहरी यांसारखे मसाले-जिन्नस एकत्र जोडते, जेणेकरून लाभार्थी कुटुंबाची मूलभूत मासिक स्वयंपाकाची गरज एकाच टोपलीने भागावी, केवळ धान्याची गरज नव्हे.

महाराष्ट्राच्या स्वतःच्या कल्याणकारी योजनांवरील MPSC चे प्रश्न सामान्य असतात आणि योजनेची जिन्नस-यादी केंद्राच्या नेहमीच्या सार्वजनिक वितरण व्यवस्थेतील केवळ तांदूळ-गहू यादीसारखीच असेल असे गृहीत न धरता, प्रत्यक्षात योजनेची यादीच वाचलेल्या उमेदवाराला बक्षीस देतात. हा प्रश्न नेमके हेच तपासतो — अक्षय अन्न योजनेची टोपली धान्यापलीकडे जाऊन महाराष्ट्रातील स्वयंपाकघराला दररोज लागणाऱ्या जिन्नसांपर्यंत पोहोचते हे उमेदवाराला माहीत आहे का, आणि म्हणूनच बरोबर उत्तर आंशिक संच नसून यादीतील प्रत्येक वस्तू समाविष्ट करते.

• अक्षय अन्न योजना महाराष्ट्राच्या अन्न, नागरी पुरवठा व ग्राहक संरक्षण विभागामार्फत राबवली जाते.
• सार्वजनिक वितरण व्यवस्थेखाली उपलब्ध सवलतीच्या धान्याव्यतिरिक्त, ही योजना पात्र शिधापत्रिकाधारक कुटुंबांना अन्नपदार्थांची एक टोपली मोफत पुरवते.
• मोफत टोपलीत तांदूळ, ज्वारी, साखर, खाद्यतेल, मीठ, हळद, लाल मिरची पावडर व मोहरी यांचा समावेश आहे.
• ही योजना राज्याच्या शिधापत्रिका व अन्नसुरक्षा-पात्रता निकषांद्वारे ओळखलेल्या आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल कुटुंबांना लक्ष्य करते.
• केंद्राच्या अंत्योदय अन्न योजनेसोबतच, महाराष्ट्राच्या अशा काही स्वतःच्या कल्याणकारी योजनांपैकी ही एक आहे, ज्यांना MPSC राष्ट्रीय योजनांहून वेगळे राज्य-विशिष्ट चालू घडामोडी म्हणून तपासते.

• राज्याच्या अन्न योजनेची मोफत टोपली केंद्राच्या सार्वजनिक वितरण व्यवस्थेप्रमाणे केवळ धान्यापुरती मर्यादित असेल असे गृहीत धरणे, जेव्हा महाराष्ट्राची अक्षय अन्न योजना स्पष्टपणे मसाले-जिन्नस व स्वयंपाकाच्या इतर आवश्यक वस्तूंपर्यंत पसरते
• एखादी वस्तू धान्य नाही म्हणून तिला बरोबर उत्तर-संचातून वगळणे, जेव्हा योजनेची टोपली मुद्दाम संपूर्ण स्वयंपाकघरासाठीच्या जीवनावश्यक वस्तूंभोवती रचलेली आहे
• अक्षय अन्न योजनेची केंद्राच्या अंत्योदय अन्न योजनेशी गल्लत करणे, जी वेगळ्या पात्रता-गटाला लक्ष्य करते व तिची स्वतःची वेगळी जिन्नस-यादी आहे

महाराष्ट्राच्या स्वतःच्या कल्याणकारी योजनांची नेमकी रचना MPSC नियमितपणे अनेक प्रशंसनीय-वाटणाऱ्या वस्तू सूचिबद्ध करून व त्यांतील खरोखर कोणता उपसंच समाविष्ट आहे असे विचारून तपासते, आणि बरोबर उत्तर 'वरीलपैकी सर्व' असा पूर्ण संच असणे सामान्य आहे — कारण राज्य योजनेची टोपली उमेदवाराच्या अपेक्षेपेक्षा बहुधा व्यापक असते. बचाव म्हणजे राज्य योजनेची जिन्नस-यादी तिच्याच अधिसूचनेत छापल्याप्रमाणे वाचणे, अधिक परिचित केंद्रीय योजनेसारखीच असेल असे गृहीत धरण्याऐवजी.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  महाराष्ट्र शासनाचा कोणता विभाग अक्षय अन्न योजनेचे प्रशासन करतो ?

  • (a)ग्रामविकास विभाग
  • (b)अन्न, नागरी पुरवठा व ग्राहक संरक्षण विभाग
  • (c)आदिवासी विकास विभाग
  • (d)महिला व बालविकास विभाग

  उत्तर(b) अन्न, नागरी पुरवठा व ग्राहक संरक्षण विभाग — महाराष्ट्राच्या शिधापत्रिकाधारित अन्न योजनांसाठी, अक्षय अन्न योजना व अंत्योदय अन्न योजनेच्या राज्यस्तरीय अंमलबजावणीसह, जबाबदार विभाग.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  अक्षय अन्न योजनेचे लाभार्थी कोणत्या राष्ट्रीय कायद्याखाली आधीच मिळणाऱ्या हक्कांव्यतिरिक्त मोफत अन्नपदार्थ मिळवतात ?

  • (a)ग्राहक संरक्षण अधिनियम, 2019
  • (b)राष्ट्रीय अन्नसुरक्षा कायदा, 2013
  • (c)अत्यावश्यक वस्तू अधिनियम, 1955
  • (d)अन्नाच्या हक्काचा अध्यादेश, 2001

  उत्तर(b) राष्ट्रीय अन्नसुरक्षा कायदा, 2013 — हा केंद्रीय कायदा पात्र कुटुंबांना सार्वजनिक वितरण व्यवस्थेमार्फत सवलतीच्या धान्याचा हक्क देतो, आणि त्याच्याही पुढे जाऊन अक्षय अन्न योजनेसारख्या राज्य योजना अतिरिक्त वस्तू मोफत पुरवतात.