MPSC 2025 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 87 / 100

हा प्रश्न आयोगाने रद्द केला आहे. या प्रश्नपत्रिकेतून वगळण्यात आलेल्या दोन प्रश्नांपैकी — प्र. 48 व प्र. 87 — हा एक आहे, आणि रद्द झालेल्या प्रश्नासाठी अंतिम उत्तरतालिकेत कोणत्याही पर्यायाला गुण दिले जात नाहीत, त्यामुळे इथे कोणताही योग्य क्रम स्पष्ट करण्यासारखा नाही आणि आयोगाने नेमका कोणता क्रम अभिप्रेत धरला होता याची पुनर्रचना हे पान करत नाही. या प्रश्नामागचा विषय मात्र खरा आहे आणि रद्दीकरणाशी निरपेक्षपणे माहीत असण्याजोगा आहे. जागतिक शांतता निर्देशांक (Global Peace Index) हा इन्स्टिट्यूट फॉर इकॉनॉमिक्स अँड पीस या संस्थेकडून, तिच्या व्हिजन ऑफ ह्युमॅनिटी या व्यासपीठावरून, दरवर्षी प्रसिद्ध होणारा अहवाल आहे, जो राष्ट्रांची तुलनात्मक शांतता 23 गुणात्मक व परिमाणात्मक निर्देशकांच्या आधारे मोजतो — समाजातील सुरक्षितता, सुरू असलेला देशांतर्गत व आंतरराष्ट्रीय संघर्ष, आणि लष्करीकरणाची व्याप्ती अशा तीन व्यापक क्षेत्रांत विभागलेले. या प्रश्नात नमूद केलेले चारही देश — आयरलॅंड, ऑस्ट्रिया, आईसलँड व न्यूझिलंड — अलीकडील निर्देशांक-आवृत्त्यांत सातत्याने जगातील सर्वांत शांततापूर्ण राष्ट्रांत गणले जातात, आणि त्यांतही आईसलँडने 2008 पासून सातत्याने पहिले स्थान राखले आहे, निर्देशांकाच्या इतिहासातील कोणत्याही देशाचा शिखरावरील सर्वांत मोठा अखंड कालखंड. या ढोबळ स्थानापलीकडे मात्र हे पान या चौघांतील नेमका क्रम गृहीत धरत किंवा पुनर्रचित करत नाही, कारण तसे करणे म्हणजे आयोगाने स्वतः मागे घेतलेले उत्तर अंदाजाने मांडण्यासारखे होईल.

जागतिक शांतता निर्देशांक इन्स्टिट्यूट फॉर इकॉनॉमिक्स अँड पीस या संस्थेकडून दरवर्षी तयार होतो आणि तिच्या व्हिजन ऑफ ह्युमॅनिटी या व्यासपीठावर प्रसिद्ध होतो. तो राष्ट्रांची व प्रदेशांची तुलनात्मक शांतता विश्वासार्ह आंतरराष्ट्रीय स्रोतांतून घेतलेल्या 23 निर्देशकांच्या आधारे मोजतो, जे तीन क्षेत्रांत विभागलेले असतात: सुरू असलेला देशांतर्गत व आंतरराष्ट्रीय संघर्ष, समाजातील सुरक्षितता, आणि लष्करीकरण. कमी गुण व त्यानुरूप कमी क्रमांक असलेला देश अधिक शांततापूर्ण मानला जातो — त्या आवृत्तीत पहिल्या क्रमांकावरचा देश जगातील सर्वांत शांततापूर्ण देश ठरतो. हा निर्देशांक 2007 पासून प्रसिद्ध होत असून तुलनात्मक राष्ट्रीय शांततेचा ताजा आढावा म्हणून चालू घडामोडींच्या तयारीत मोठ्या प्रमाणावर वापरला जातो, जरी शिखराजवळ जवळजवळ बरोबरीने असलेल्या देशांचा नेमका क्रम एका आवृत्तीतून दुसरीत बदलू शकतो.

जागतिक शांतता निर्देशांकासारख्या मोठ्या आंतरराष्ट्रीय निर्देशांकांतून चालू घडामोडींचे प्रश्न MPSC व UPSC दोन्ही काढतात — मानव विकास निर्देशांक, भ्रष्टाचार धारणा निर्देशांक, जागतिक पत्रकार स्वातंत्र्य निर्देशांक यांच्यासोबतच — कारण हे निर्देशांक दरवर्षी ताजा, पडताळणीयोग्य क्रम तयार करतात आणि क्रमवारी व जोडणीच्या प्रश्नांसाठी नैसर्गिकरीत्या उपयोगी पडतात. हा विशिष्ट प्रश्न आयोगाने मागे घेतला, आणि हे स्वतःच बोलके आहे: एकमेकांपासून काही निर्देशांक-गुणांच्याच अंतरावर असलेल्या देशांतील जवळचा क्रम हाच नेमका तपशील आहे जो आक्षेप-कालावधीत सर्वाधिक आव्हानित होण्याची शक्यता असते, कारण मूळ अहवालाचे वर्ष, आवृत्ती किंवा नेमके आकडे एकापेक्षा अधिक प्रकारे वाचता येऊ शकतात एकदा अनेक देश शिखराजवळ जमले की.

• जागतिक शांतता निर्देशांक इन्स्टिट्यूट फॉर इकॉनॉमिक्स अँड पीस या संस्थेकडून तिच्या व्हिजन ऑफ ह्युमॅनिटी व्यासपीठावरून दरवर्षी प्रसिद्ध होतो, आणि 2007 पासून तयार केला जातो.
• तो देशांना 23 निर्देशकांच्या आधारे गुण देतो व क्रमवारी लावतो, जे सुरू असलेला संघर्ष, समाजातील सुरक्षितता, आणि लष्करीकरण अशा तीन क्षेत्रांत विभागलेले आहेत.
• कमी गुण व क्रमांक अधिक शांततापूर्णतेचे निदर्शक असतात; त्या आवृत्तीत पहिल्या क्रमांकावरचा देश सर्वाधिक शांततापूर्ण मानला जातो.
• आईसलँडने 2008 पासून सातत्याने जागतिक शांतता निर्देशांकात पहिले स्थान राखले आहे, कोणत्याही देशाचा सर्वांत मोठा अखंड कालखंड.
• आयरलॅंड, ऑस्ट्रिया व न्यूझिलंड हेही अलीकडील आवृत्त्यांत आईसलँडसोबत निर्देशांकाच्या अगदी वरच्या टप्प्यातील छोट्या गटात नियमितपणे स्थान मिळवतात.

• रद्द झालेला प्रश्न म्हणजे संबंधित विषय महत्त्वाचा नाही किंवा पुन्हा येणार नाही असे मानणे — या एका मागे घेतलेल्या प्रश्नाशी निरपेक्षपणे जागतिक शांतता निर्देशांक हा वारंवार येणारा चालू घडामोडींचा विषय आहे
• रद्द झालेल्या क्रमवारीच्या प्रश्नासाठी 'आयोगाला नेमके काय अभिप्रेत असावे' याची पुनर्रचना करण्याचा प्रयत्न करणे — कधीही निश्चित न झालेल्या एका विशिष्ट क्रमाची स्वतःची खात्री करून परीक्षा-हॉलमधून बाहेर पडणे उमेदवाराने टाळावे
• जागतिक शांतता निर्देशांक (सर्वांत शांततापूर्ण राष्ट्रे, इन्स्टिट्यूट फॉर इकॉनॉमिक्स अँड पीस) आणि ढोबळपणे समान उच्च-उत्पन्न देशांची क्रमवारी लावणाऱ्या इतर निर्देशांकांत — उदा. मानव विकास निर्देशांक (UNDP) किंवा जागतिक आनंद अहवाल (गॅलप व सहभागी संस्था) — गल्लत करणे

एखाद्या अलीकडील जागतिक निर्देशांकातून तयार केलेला चढता किंवा उतरता क्रमवारीचा प्रश्न MPSC व UPSC दोन्ही आवडीने विचारतात, बहुधा त्या वर्षीच्या क्रमवारीत शिखराजवळ किंवा तळाशी एकमेकांच्या जवळ असलेले चार देश निवडून. या प्रश्नाच्या रद्दीकरणाला कारणीभूत ठरलेल्या नेमक्या प्रकारच्या वादाविरुद्धचा बचाव म्हणजे प्रत्येक मोठ्या निर्देशांकासाठी एकच, सर्वांत लक्षात राहणारा आधारभूत तथ्य लक्षात ठेवणे — जागतिक शांतता निर्देशांकासाठी तो आधार म्हणजे आईसलँडचा 2008 पासूनचा पहिल्या क्रमांकावरील अखंड कालखंड — एकमेकांच्या अगदी जवळ असलेल्या अनेक देशांचा नेमका क्रम पाठ करण्याऐवजी, जो एका आवृत्तीतून दुसरीत बदलू शकतो आणि आव्हानित होण्याची शक्यता सर्वांत जास्त असलेला तपशील आहे.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  जागतिक शांतता निर्देशांक दरवर्षी कोणती संस्था प्रसिद्ध करते ?

  • (a)संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम
  • (b)इन्स्टिट्यूट फॉर इकॉनॉमिक्स अँड पीस
  • (c)जागतिक आर्थिक मंच
  • (d)ट्रान्सपरन्सी इंटरनॅशनल

  उत्तर(b) इन्स्टिट्यूट फॉर इकॉनॉमिक्स अँड पीस — ही संस्था जागतिक शांतता निर्देशांक दरवर्षी तयार करते व तिच्या व्हिजन ऑफ ह्युमॅनिटी व्यासपीठावरून प्रसिद्ध करते. UNDP मानव विकास निर्देशांक प्रसिद्ध करते, जागतिक आर्थिक मंच जागतिक लिंग असमानता निर्देशांकासारखे अहवाल प्रसिद्ध करते, आणि ट्रान्सपरन्सी इंटरनॅशनल भ्रष्टाचार धारणा निर्देशांक प्रसिद्ध करते.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  जागतिक शांतता निर्देशांकात 2008 पासून सातत्याने सर्वांत शांततापूर्ण, पहिल्या क्रमांकाचे स्थान कोणत्या देशाने राखले आहे ?

  • (a)आईसलँड
  • (b)आयरलॅंड
  • (c)न्यूझिलंड
  • (d)डेन्मार्क

  उत्तर(a) आईसलँड — 2008 पासून खंड न पडता जागतिक शांतता निर्देशांकात अव्वल स्थानी आहे, निर्देशांकाच्या इतिहासातील कोणत्याही देशाचा पहिल्या क्रमांकावरील सर्वांत मोठा अखंड कालखंड. आयरलॅंड, न्यूझिलंड व डेन्मार्क नियमितपणे शिखराजवळ स्थान मिळवतात, पण आईसलँडच्या सततच्या पहिल्या क्रमांकाशी बरोबरी करू शकलेले नाहीत.