भारताच्या राष्ट्रीय लोकसंख्या धोरण, 2000 संदर्भात खालीलपैकी कोणते/कोणती विधान/विधाने बरोबर आहे/त ? अ. जास्तीत जास्त दोन अपत्ये नुसार 2050 साला पर्यंत देशाच्या लोकसंख्येत स्थिरता आणणे. ब. सार्वत्रिक लसीकरण. क. अर्भक मृत्युचे प्रमाण प्रति हजारी 30% पेक्षा खाली आणणे.
- (1)विधाने अ, ब व क बरोबर आहेत
- (2)विधाने अ व क बरोबर आहेत
- (3)केवळ विधान अ बरोबर आहे
- (4)केवळ विधान ब बरोबर आहे
बरोबर उत्तर पर्याय (4) — केवळ विधान ब. राष्ट्रीय लोकसंख्या धोरण (NPP), 2000 ने तीन स्तरीय उद्दिष्टे मांडली — तात्कालिक उद्दिष्ट म्हणजे गर्भनिरोधन व आरोग्य पायाभूत सुविधांची अपुरी गरज भागवणे, मध्यम-मुदतीचे उद्दिष्ट म्हणजे 2010 पर्यंत एकूण प्रजनन दर प्रतिस्थापन-पातळीवर आणणे, आणि दीर्घ-मुदतीचे उद्दिष्ट म्हणजे 2045 पर्यंत शाश्वत आर्थिक वृद्धी, सामाजिक विकास व पर्यावरण-रक्षण यांच्याशी सुसंगत अशी स्थिर लोकसंख्या साध्य करणे. लसीकरणापासून वंचित राहणाऱ्या आजारांविरुद्ध मुलांचे सार्वत्रिक लसीकरण हे NPP 2000 च्या स्पष्टपणे नमूद केलेल्या समाजिक-लोकसंख्याशास्त्रीय उद्दिष्टांपैकी एक आहे, त्यामुळे विधान ब हे धोरणाचे सरळ व बरोबर वर्णन ठरते. विधान अ त्याच्या नमूद वर्षाबाबत चुकीचे आहे — NPP 2000 चे दीर्घ-मुदतीचे लोकसंख्या-स्थिरीकरण लक्ष्य वर्ष 2045 आहे, 2050 नव्हे, त्यामुळे 2050 हे वर्ष नमूद करणारे विधान धोरणाशी जुळत नाही, मग त्यासोबत 'जास्तीत जास्त दोन अपत्ये' हा निकष लोकसंख्या-स्थिरीकरणाच्या याच चर्चेचा भाग असला तरीही. विधान क, जसे छापले आहे, अर्भक मृत्युदर 'प्रति हजारी 30% पेक्षा खाली' आणण्याचा दावा करते — आणि हा विशिष्ट शब्दप्रयोग NPP 2000 च्या प्रत्यक्ष उद्दिष्टाशी जुळत नाही. धोरणाचे खरे लक्ष्य आहे दर हजार जिवंत जन्मांमागे अर्भक मृत्युदर 30 पेक्षा खाली आणणे — हा दर आधीच 'प्रति हजार' या स्वरूपात मांडलेला आहे; त्यावर आणखी टक्केवारी जोडल्याने धोरण प्रत्यक्षात लक्ष्य करते त्याहून वेगळा, खूपच लहान आकडा वर्णिला जातो, त्यामुळे विधान NPP 2000 च्या उद्दिष्टाचे अचूक पुनर्कथन ठरत नाही. अ चुकीच्या वर्षाने व क चुकीच्या शब्दप्रयोगाने पडल्यावर उरते केवळ ब, म्हणून पर्याय (4) हाच बरोबर निवड आहे.
- (1)विधाने अ, ब व क बरोबर आहेत — यात खरोखर बरोबर असलेले ब समाविष्ट आहे, पण अ व क हे दोन्ही बारकाईने तपासले असता टिकत नाहीत. विधान अ NPP 2000 चे लोकसंख्या-स्थिरीकरण लक्ष्य-वर्ष 2050 सांगते, तर धोरणाचे प्रत्यक्ष दीर्घ-मुदतीचे उद्दिष्ट 2045 पर्यंत स्थिर लोकसंख्या हे आहे. विधान क चा शब्दप्रयोग, अर्भक मृत्युदर 'प्रति हजारी 30% पेक्षा खाली', धोरणाच्या प्रत्यक्ष उद्दिष्टाशी — दर हजार जिवंत जन्मांमागे अर्भक मृत्युदर 30 पेक्षा खाली — जुळत नाही. तिन्ही विधाने स्वीकारणारा संच धोरणाच्या प्रत्यक्ष मजकुराशी न जुळणारी दोन विधाने स्वीकारतो.
- (2)विधाने अ व क बरोबर आहेत — हा संच ब वगळतो — जे खरोखरच व स्वच्छपणे बरोबर आहे, कारण मुलांचे सार्वत्रिक लसीकरण हे NPP 2000 च्या स्पष्टपणे नमूद उद्दिष्टांपैकी आहे — आणि त्याऐवजी अ व क ठेवतो, जे दोन्ही धोरणाशी नेमके जुळत नाहीत. विधान अ चा 2050 हा लक्ष्य-वर्षाचा दावा NPP 2000 च्या प्रत्यक्ष 2045 उद्दिष्टाशी जुळत नाही, आणि विधान क चा 'प्रति हजारी 30% पेक्षा खाली' हा शब्दप्रयोग धोरणाच्या प्रत्यक्ष 'प्रति हजार 30 पेक्षा खाली' या अर्भक मृत्युदर लक्ष्याशी जुळत नाही. ही जोडणी तिन्ही विधानांबाबतचे बरोबर/चूक मूल्यमापन उलटे करते.
- (3)केवळ विधान अ बरोबर आहे — विधान अ NPP 2000 चे लोकसंख्या-स्थिरीकरण लक्ष्य-वर्ष म्हणून 2050 नमूद करते, पण धोरणाचे प्रत्यक्ष दीर्घ-मुदतीचे उद्दिष्ट 2045 पर्यंत स्थिर लोकसंख्या साध्य करणे हे आहे — म्हणजे वेगळे वर्ष. विधान धोरणाशी जसेच्या तसे जुळत नसल्याने, आणि या प्रश्नातील खरोखर बरोबर विधान ब (सार्वत्रिक लसीकरण) असल्याने, 'केवळ अ' निवडल्याने एका न जुळणाऱ्या विधानाला जागा दिली जाते आणि प्रत्यक्षात बरोबर असलेले विधान वगळले जाते.
भारत सरकारने स्वीकारलेल्या राष्ट्रीय लोकसंख्या धोरण, 2000 ने त्रिस्तरीय उद्दिष्टे मांडली. तात्कालिक उद्दिष्ट म्हणजे गर्भनिरोधन, आरोग्य पायाभूत सुविधा व आरोग्य कर्मचारी यांबाबतची अपुरी गरज भागवणे, आणि मूलभूत प्रजनन व बाल आरोग्यसेवेसाठी एकात्मिक सेवा-वितरण उपलब्ध करून देणे. मध्यम-मुदतीचे उद्दिष्ट म्हणजे 2010 पर्यंत एकूण प्रजनन दर प्रतिस्थापन-पातळीवर (2.1) आणणे. दीर्घ-मुदतीचे उद्दिष्ट म्हणजे शाश्वत आर्थिक वृद्धी, सामाजिक विकास व पर्यावरण-रक्षण यांच्या गरजांशी सुसंगत अशी स्थिर लोकसंख्या 2045 पर्यंत साध्य करणे. यासोबतच धोरणाने साध्य करावयाची विशिष्ट समाजिक-लोकसंख्याशास्त्रीय उद्दिष्टे मांडली — त्यांत लसीकरणापासून वंचित राहणाऱ्या आजारांविरुद्ध मुलांचे सार्वत्रिक लसीकरण, अर्भक मृत्युदर दर हजार जिवंत जन्मांमागे 30 पेक्षा खाली आणणे, माता मृत्युदर प्रति एक लाख जिवंत जन्मांमागे 100 पेक्षा खाली आणणे, आणि कुटुंब-नियोजनासाठी माहिती व सेवांचा सार्वत्रिक प्रवेश साध्य करणे यांचा समावेश आहे.
एमपीएससीचे लोकसंख्या-धोरण प्रश्न अनेकदा NPP 2000 चे खरे उद्दिष्ट एका लहानशा पण निर्णायक बदलासह विधानात गुंफतात — चुकीचे लक्ष्य-वर्ष, किंवा सूक्ष्मपणे चुकीचा शब्दप्रयोग — आणि उमेदवाराला कोणते विधान जसेच्या तसे टिकते हे शोधायला सांगतात. या प्रश्नातील विधान अ धोरणाच्या प्रत्यक्ष 2045 या लक्ष्य-वर्षाऐवजी 2050 ठेवते, आणि विधान क चा 'प्रति हजारी 30% पेक्षा खाली' हा शब्दप्रयोग धोरणाच्या नमूद 'प्रति हजार 30 पेक्षा खाली' या अर्भक मृत्युदर उद्दिष्टाशी जुळत नाही — छापलेल्या विधानाचे स्वतःचे शब्द पेपरने जसे दिले आहेत तसेच येथे घेतले आहेत, हे कार्ड सुधारत नाही; उमेदवारासाठी मुद्दा हा आहे की एखाद्या लोकसंख्याविषयक आकड्याचे शब्द सुसंगत वाटतात म्हणून ते धोरणाचे प्रत्यक्ष शब्द आहेतच असे न गृहीत धरता, प्रत्येक लक्ष्याचे शब्द स्रोताशी ताडून पाहावेत.
- NPP 2000 चे दीर्घ-मुदतीचे उद्दिष्ट शाश्वत आर्थिक वृद्धी, सामाजिक विकास व पर्यावरण-रक्षणाशी सुसंगत अशी स्थिर लोकसंख्या 2045 पर्यंत साध्य करणे हे आहे.
- NPP 2000 चे मध्यम-मुदतीचे उद्दिष्ट 2010 पर्यंत एकूण प्रजनन दर प्रतिस्थापन-पातळीवर (2.1) आणणे हे आहे.
- लसीकरणापासून वंचित राहणाऱ्या आजारांविरुद्ध मुलांचे सार्वत्रिक लसीकरण हे NPP 2000 च्या स्पष्टपणे नमूद समाजिक-लोकसंख्याशास्त्रीय उद्दिष्टांपैकी एक आहे.
- NPP 2000 चे नमूद अर्भक मृत्युदर उद्दिष्ट म्हणजे दर हजार जिवंत जन्मांमागे अर्भक मृत्युदर 30 पेक्षा खाली आणणे.
- NPP 2000 माता मृत्युदर प्रति एक लाख जिवंत जन्मांमागे 100 पेक्षा खाली आणण्याचेही लक्ष्य ठेवते, प्रजनन व लसीकरण उद्दिष्टांसोबतच.
फक्त विधान ब जसेच्या तसे टिकते — अ लक्ष्यवर्ष चुकवते, क एककच चुकवते.
- दीर्घ-मुदतीच्या लोकसंख्या लक्ष्यासाठी सुसंगत वाटणारे वर्ष (2050) धोरणाच्या प्रत्यक्ष 2045 या तारखेशी न ताडता स्वीकारणे
- आकड्यात जोडलेल्या अतिरिक्त 'टक्के'सारख्या सूक्ष्म एकक-चुकीकडे किंवा शब्दप्रयोग-विसंगतीकडे दुर्लक्ष करणे, जी अर्थ बदलते
- एखादे विधान NPP 2000 च्या खऱ्या उद्दिष्ट-वर्गाचे (लोकसंख्या-स्थिरीकरण, अर्भक मृत्युदर घट) नाव बरोबर घेते म्हणून ते बरोबरच असणार असे गृहीत धरणे, त्याला जोडलेला नेमका आकडा चुकीचा असला तरीही
एमपीएससीचे लोकसंख्या-धोरण प्रश्न वारंवार NPP 2000 मधील नेमकी लक्ष्य-वर्षे व आकडे तपासतात, जवळजवळ-पण-तंतोतंत-नाही अशी विधाने देऊन — प्रत्येक विशिष्ट आकडा धोरणाशी पडताळणाऱ्या उमेदवारांना बक्षीस मिळते, केवळ सर्वसाधारण विषय ओळखणाऱ्यांना नाही.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
राष्ट्रीय लोकसंख्या धोरण, 2000 नुसार, भारताचे दीर्घ-मुदतीचे उद्दिष्ट कोणत्या वर्षापर्यंत स्थिर लोकसंख्या साध्य करण्याचे आहे ?
- (a)2010
- (b)2035
- (c)2045
- (d)2050
उत्तर(c) 2045 — NPP 2000 चे दीर्घ-मुदतीचे उद्दिष्ट शाश्वत आर्थिक वृद्धी, सामाजिक विकास व पर्यावरण-रक्षणाशी सुसंगत अशी स्थिर लोकसंख्या 2045 पर्यंत साध्य करणे हे आहे.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
राष्ट्रीय लोकसंख्या धोरण, 2000 नुसार, अर्भक मृत्युदर (IMR) कमी करण्याचे नमूद लक्ष्य काय आहे ?
- (a)दर हजार जिवंत जन्मांमागे 30 पेक्षा खाली
- (b)दर हजार जिवंत जन्मांमागे 50 पेक्षा खाली
- (c)दर हजार जिवंत जन्मांमागे 100 पेक्षा खाली
- (d)दर हजार जिवंत जन्मांमागे 20 पेक्षा खाली
उत्तर(a) दर हजार जिवंत जन्मांमागे 30 पेक्षा खाली — हे NPP 2000 चे स्पष्टपणे नमूद अर्भक मृत्युदर उद्दिष्ट आहे, माता मृत्युदर प्रति एक लाख जिवंत जन्मांमागे 100 पेक्षा खाली आणण्याच्या लक्ष्यासोबतच.