MPSC 2025 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 44 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (3) — फक्त अ व ब. एकात्मिक बाल विकास सेवा योजना (ICDS), भारत सरकारने 2 ऑक्टोबर 1975 रोजी सुरू केलेली, अंगणवाडी केंद्रांमार्फत सहा निश्चित सेवांचे एक ठाम व सुदस्तऐवजीकृत पॅकेज देते — पूरक पोषण आहार, लसीकरण, आरोग्य तपासणी, संदर्भ सेवा, पूर्व-शालेय अनौपचारिक शिक्षण, आणि पोषण व आरोग्य शिक्षण. विधान अ — पूरक पोषण आहार कार्यक्रम — या सहापैकीच एक असून, ICDS सेवांत सहसा प्रथम गणला जातो; सहा वर्षांखालील मुले, गरोदर स्त्रिया व स्तनदा माता यांच्यातील पोषणविषयक तूट भरून काढणे हा त्याचा उद्देश आहे. विधान ब — आरोग्य तपासणी — हीदेखील नाव घेतलेल्या सहा सेवांपैकीच एक आहे, अंगणवाडी सेविका व सहायक परिचारिका-सुइणींमार्फत मुले व मातांची आरोग्यस्थिती तपासली जाते. विधाने क व ड ही ICDS च्या सहा सेवांत मुळीच मोडत नाहीत. 'कामगार प्रशिक्षण' ही ICDS लाभार्थ्यांना दिली जाणारी सेवा नाही — प्रशिक्षण हे कार्यक्रम चालवणाऱ्या अंगणवाडी सेविका व मदतनीस यांना दिले जाते, पोषण किंवा आरोग्य तपासणीप्रमाणे समाजाला थेट दिले जाणारे पॅकेज नव्हे, त्यामुळे ते ICDS च्या लाभार्थी-केंद्री सेवांच्या यादीत बसत नाही. 'स्त्री-पुरुष असमानता' ही तर ICDS ची सेवा-वर्गच नाही — ICDS हा पोषण व बाल-विकासाशी संबंधित कार्यक्रम आहे, आणि स्त्री-पुरुष असमानतेला थेट संबोधणे त्याच्या सहा निश्चित घटकांत नाही. केवळ अ व ब हेच खऱ्याखुऱ्या ICDS सेवा असल्याने, पर्याय (3) हाच पूर्णतः बरोबर संच ठरतो.

• (1)फक्त अ, क — विधान अ (पूरक पोषण) खरीखुरी ICDS सेवा आहे, पण तिला क सोबत जोडणे चूक आहे कारण 'कामगार प्रशिक्षण' ही योजनेच्या लाभार्थ्यांना दिली जाणारी सहापैकी एक सेवा नाही. अंगणवाडी सेविका-प्रशिक्षण ICDS कार्यक्रमांतर्गत अस्तित्वात असले तरी ते कार्यक्रम चालवण्यासाठीचे स्वतःच्या कर्मचाऱ्यांचे क्षमता-बांधणी काम आहे, मुले, गरोदर स्त्रिया व स्तनदा मातांना दिल्या जाणाऱ्या सहा सेवांच्या यादीत समाविष्ट नाही — त्यामुळे ते पूरक पोषणासोबत या यादीत बसत नाही.
• (2)फक्त क, ड — यातील एकही विधान खरीखुरी ICDS सेवा नाही. 'कामगार प्रशिक्षण' ही लाभार्थ्यांसाठीची सेवा नसून कर्मचारी-क्षमता-बांधणी आहे, आणि 'स्त्री-पुरुष असमानता' ही योजनेच्या सहा घटकांपैकी मुळीच नाही — ICDS चा आदेश पोषण, आरोग्य व बाल-विकासाभोवती आहे, थेट स्त्री-पुरुष-असमानता कार्यक्रमाभोवती नाही. दोन खऱ्याखुऱ्या सेवा (पूरक पोषण व आरोग्य तपासणी) उपलब्ध असताना दोन असेवांवर बनलेला संच बरोबर ठरू शकत नाही.
• (4)अ, ब व क — हा पर्याय जास्त समाविष्ट करतो. अ व ब खरोखर ICDS च्या सहापैकी आहेत, पण क जोडणे ही चूक आहे — कामगार प्रशिक्षण ही ICDS लाभार्थ्यांना दिली जाणारी सहापैकी सेवा नाही; ती अंगणवाडी सेविका व मदतनीसांसाठीचे अंतर्गत प्रशिक्षण आहे, वेगळाच वर्ग. त्याला जोडल्याने अन्यथा बरोबर असणारी जोडी चुकीच्या त्रयीत बदलते.

एकात्मिक बाल विकास सेवा योजना (ICDS), 2 ऑक्टोबर 1975 रोजी सुरू झालेली, ही भारताची अग्रगण्य बाल-विकास व माता-पोषण योजना आहे, जी अंगणवाडी केंद्रांच्या देशव्यापी जाळ्यामार्फत राबवली जाते. सहा वर्षांखालील मुले, तसेच गरोदर व स्तनदा माता यांना लक्ष्य करणाऱ्या सहा निश्चित सेवांभोवती ती उभी आहे — पूरक पोषण आहार, लसीकरण, आरोग्य तपासणी, संदर्भ सेवा, पूर्व-शालेय अनौपचारिक शिक्षण, आणि पोषण व आरोग्य शिक्षण. लहान मुलांची पोषण व आरोग्यस्थिती सुधारणे, त्यांच्या मानसिक, शारीरिक व सामाजिक विकासाचा पाया घालणे, मृत्यू, आजारपण व शाळागळती कमी करणे, आणि मातेची स्वतःच्या मुलाच्या सामान्य आरोग्य व पोषणविषयक गरजा सांभाळण्याची क्षमता वाढवणे ही योजनेची उद्दिष्टे आहेत. अंगणवाडी सेविका, मदतनीस व एएनएम आणि आरोग्य कर्मचाऱ्यांच्या पाठबळावर या सहाही सेवा प्रत्यक्ष पोहोचवल्या जातात.

एमपीएससी कल्याणकारी योजनांबाबत अनेकदा सुसंगत वाटणाऱ्या कृतींची यादी देऊन त्यांतील कोणत्या योजनेच्या निश्चित सेवा-यादीत खरोखर बसतात असे विचारते, ज्यामुळे 'ICDS म्हणजे काय' याची ढोबळ कल्पना नव्हे तर तंतोतंत पाठ केलेली यादी बक्षीस मिळवते. हा प्रश्न त्याचे स्वच्छ उदाहरण आहे — 'कामगार प्रशिक्षण' व 'स्त्री-पुरुष असमानता' या दोन्ही बाबी एका मोठ्या बाल-कल्याण कार्यक्रमाला सुसंगत वाटतात, पण त्यांतील एकही ICDS च्या सहा नामांकित सेवांत नाही — एमपीएससी येथे तपासते ते म्हणजे योजनेची कार्यचालक अंगे (जसे स्वतःच्या कर्मचाऱ्यांचे प्रशिक्षण) किंवा व्यापक सामाजिक उद्दिष्टे आणि तिची लाभार्थ्यांना प्रत्यक्ष पोहोचवली जाणारी निश्चित सेवा-यादी यांतील फरक.

• ICDS 2 ऑक्टोबर 1975 रोजी सुरू झाली आणि अंगणवाडी केंद्रांच्या देशव्यापी जाळ्यामार्फत सहा वर्षांखालील मुले, गरोदर स्त्रिया व स्तनदा मातांना लक्ष्य करते.
• ICDS सहा निश्चित सेवा देते — पूरक पोषण आहार, लसीकरण, आरोग्य तपासणी, संदर्भ सेवा, पूर्व-शालेय अनौपचारिक शिक्षण, आणि पोषण व आरोग्य शिक्षण.
• अंगणवाडी सेविका-प्रशिक्षण ICDS कार्यक्रमांतर्गत अस्तित्वात असले तरी ते कर्मचाऱ्यांसाठीचे अंतर्गत क्षमता-बांधणी आहे, सहा लाभार्थी-केंद्री सेवांपैकी नव्हे.
• स्त्री-पुरुष असमानतेला थेट संबोधणे ही निश्चित ICDS सेवा नाही; योजनेचा आदेश पोषण, आरोग्य व बाल-विकासाभोवती केंद्रित आहे.

• मोठ्या कल्याणकारी योजनेला सुसंगत वाटणारे कोणतेही सामाजिक उद्दिष्ट (जसे स्त्री-पुरुष असमानता कमी करणे) तिच्या अधिकृत सेवा-यादीचा भाग असणारच असे गृहीत धरणे
• योजनेची अंतर्गत कार्यचालक कृती (कर्मचारी प्रशिक्षण) आणि तिच्या लाभार्थ्यांना पोहोचवल्या जाणाऱ्या सेवा यांत गल्लत करणे
• संच-आधारित प्रश्नात विधाने कमी किंवा जास्त निवडणे, योजनेच्या प्रत्यक्ष निश्चित सेवा-यादीशी प्रत्येक विधान तपासण्याऐवजी

एमपीएससीचे कल्याणकारी-योजना प्रश्न अनेकदा चार कृती देतात, ज्यांतील काहीच नामांकित योजनेचे खरे घटक असतात, आणि योग्य उपसंच विचारतात — अशी रचना विषय-सुसंगततेवरील गृहीतक शिक्षा देते व योजनेची नेमकी, अधिकृत सेवा-यादी माहीत असण्याला बक्षीस देते.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  एकात्मिक बाल विकास सेवा (ICDS) योजनेअंतर्गत दिल्या जाणाऱ्या सहा सेवांपैकी खालीलपैकी कोणती सेवा नाही ?

  • (a)लसीकरण
  • (b)संदर्भ सेवा
  • (c)पूर्व-शालेय अनौपचारिक शिक्षण
  • (d)किशोरवयीन मुलींसाठी व्यावसायिक प्रशिक्षण

  उत्तर(d) किशोरवयीन मुलींसाठी व्यावसायिक प्रशिक्षण — ही ICDS च्या सहा निश्चित सेवांत (पूरक पोषण आहार, लसीकरण, आरोग्य तपासणी, संदर्भ सेवा, पूर्व-शालेय अनौपचारिक शिक्षण, आणि पोषण व आरोग्य शिक्षण) मोडत नाही; उर्वरित तीन पर्याय खऱ्याखुऱ्या ICDS सेवा आहेत.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  एकात्मिक बाल विकास सेवा (ICDS) योजना कोणत्या वर्षी सुरू करण्यात आली ?

  • (a)1965
  • (b)1975
  • (c)1985
  • (d)1995

  उत्तर(b) 1975 — 2 ऑक्टोबर 1975 रोजी ICDS सुरू झाली, आणि आजही अंगणवाडी केंद्रांमार्फत राबवली जाणारी भारताची अग्रगण्य बाल-विकास व माता-पोषण योजना आहे.