2020 मध्ये जाहीर करण्यात आलेल्या शाश्वत विकास लक्ष्ये निर्देशांकात भारत कोणत्या स्थानावर आहे ?
- (1)117 व्या
- (2)17 व्या
- (3)40 व्या
- (4)125 व्या
बरोबर उत्तर पर्याय (1), 117 व्या — 2020 सालच्या जागतिक शाश्वत विकास अहवालात (शाश्वत विकास लक्ष्ये निर्देशांक), जो शाश्वत विकास उपाय जाल (SDSN) व बर्टेल्समान स्टिफ्तुंग यांनी तयार केला, भारताचे हेच स्थान आहे. मूल्यांकन झालेल्या देशांत भारत 117 व्या क्रमांकावर होता, त्याचा एकूण निर्देशांक गुण सुमारे 61.9% होता, म्हणजे वापरलेल्या संमिश्र मापदंडांवर 17 शाश्वत विकास लक्ष्यांच्या पूर्ण साध्यतेच्या जवळपास दोन-तृतीयांश अंतर भारताने गाठले होते असा अंदाज होता. या जागतिक निर्देशांकाला नीती आयोगाच्या स्वतंत्र 'SDG इंडिया इंडेक्स' सोबत गोंधळून घेऊ नये — तो भारताच्या स्वतःच्या राज्ये व केंद्रशासित प्रदेशांना एकमेकांशी क्रमवार लावतो, देशांना जागतिक स्तरावर नव्हे — इथला प्रश्न भारताच्या देश म्हणून स्थानाबद्दल विचारतो, जे SDSN/बर्टेल्समान जागतिक क्रमवारीचे आहे, आणि 2020 साठी त्या निर्देशांकाने नोंदवलेला आकडा 117 वा आहे.
- (2)17 व्या — हा आकडा शाश्वत विकास लक्ष्यांच्या संख्येशीच सहज गोंधळला जातो — एकूण 17 SDG लक्ष्ये आहेत — पण 2020 च्या निर्देशांकात हे भारताचे स्थान नाही. 'SDG' म्हणजे केवळ '17 लक्ष्ये' असे संक्षिप्तरूपात लक्षात ठेवलेल्या पण भारताचे प्रत्यक्ष निर्देशांक-स्थान स्वतंत्रपणे न ठेवलेल्या उमेदवारासाठी लक्ष्यांच्या एकूण संख्येला देशाच्या क्रमांकाशी गल्लत करणे ही एक स्वाभाविक पण चुकीची जोडणी आहे.
- (3)40 व्या — 40 वा हे 2020 च्या जागतिक SDG निर्देशांकात भारताचे स्थान नाही; या काळाच्या आसपास भारतासाठी सामान्यतः उद्धृत केल्या जाणाऱ्या कोणत्याही आकड्याशी ते जुळत नाही, आणि इथे केवळ प्रत्यक्ष आकडा माहीत नसलेल्या उमेदवाराला अंदाज बांधण्याजोगा वाटणारा मध्यम क्रमांक म्हणून दिलेला आहे.
- (4)125 व्या — 125 वा हे भारताचे 2020 सालचे स्थान नाही; ते त्या वर्षी भारत यादीत किती खाली होता हे प्रत्यक्षापेक्षा जास्त फुगवते. याच निर्देशांकाच्या जवळपासच्या वर्षांत भारताचे स्थान चढ-उतार होत राहिले (उदाहरणार्थ, नंतरच्या एका वर्षाच्या आवृत्तीत ते सुमारे 120 व्या स्थानापर्यंत घसरले), त्यामुळे साधारण जवळचा पण वेगळ्या वर्षाचा आकडा आठवणारा उमेदवार 2020 साठी विशेषतः हा आकडा चुकून निवडू शकतो.
शाश्वत विकास उपाय जाल (SDSN) व बर्टेल्समान स्टिफ्तुंग यांच्याकडून दरवर्षी प्रकाशित होणारा जागतिक शाश्वत विकास अहवाल, जवळपास सर्व संयुक्त राष्ट्र सदस्य देशांना 2015 मध्ये स्वीकारलेल्या 17 शाश्वत विकास लक्ष्यांच्या दिशेने झालेल्या प्रगतीच्या संमिश्र निर्देशांकावर क्रमवार लावतो. हा नीती आयोगाच्या देशांतर्गत 'SDG इंडिया इंडेक्स' पेक्षा वेगळा आहे, जो त्याऐवजी भारत-विशिष्ट निर्देशकांचा वापर करून भारताची राज्ये व केंद्रशासित प्रदेश एकमेकांशी क्रमवार लावतो. जागतिक अहवालाच्या 2020 च्या आवृत्तीत, भारत 117 व्या क्रमांकावर होता, गुण सुमारे 61.9%, जे गरिबी, उपासमार, लिंग-समानता व पर्यावरणीय शाश्वतता यांसारख्या लक्ष्यांवरील सातत्यपूर्ण त्रुटी दर्शवते, जरी इतरांवर देशाने प्रगती केली असली तरी.
एमपीएससी व यूपीएससी दोन्ही अशा नेमक्या-क्रमांकाच्या चालू घडामोडी प्रश्नांना पसंत करतात, कारण ते उमेदवार प्रमुख जागतिक निर्देशांकांवरील भारताचे स्थान वर्षानुवर्षे पाठपुरावा करतो की केवळ असे निर्देशांक अस्तित्वात आहेत इतकेच त्याला माहीत आहे हे तपासतात. या प्रश्नातील सापळा म्हणजे दोन अगदी वेगळे पण नावाने सारखे दिसणारे निर्देशांक — जागतिक SDSN/बर्टेल्समान SDG निर्देशांक (देशांना क्रमवार लावणारा) आणि नीती आयोगाचा SDG इंडिया इंडेक्स (भारतीय राज्यांना क्रमवार लावणारा) — शिवाय प्रत्यक्ष क्रमांकाऐवजी लक्ष्यांच्या संख्येचा प्रतिध्वनी करणारा भ्रामक पर्याय (17), हे दोन्ही अपुरी तयारी असलेल्या उमेदवाराला बरोबर आकड्यापासून दूर ओढू शकतात.
- SDSN व बर्टेल्समान स्टिफ्तुंग यांनी प्रकाशित केलेल्या 2020 च्या जागतिक शाश्वत विकास अहवालात (SDG निर्देशांक) भारत 117 व्या स्थानावर होता, गुण सुमारे 61.9%.
- हा जागतिक निर्देशांक नीती आयोगाच्या 'SDG इंडिया इंडेक्स' पेक्षा वेगळा आहे, जो देशांना नव्हे तर भारताच्या स्वतःच्या राज्ये व केंद्रशासित प्रदेशांना क्रमवार लावतो.
- एकूण 17 शाश्वत विकास लक्ष्ये आहेत, जी संयुक्त राष्ट्र सदस्य देशांनी 2015 मध्ये '2030 अजेंडा फॉर सस्टेनेबल डेव्हलपमेंट'चा भाग म्हणून स्वीकारली.
- जागतिक SDG निर्देशांकावरील भारताचे स्थान अहवालाच्या विविध आवृत्त्यांत चढ-उतार होत राहिले, 2020 च्या 117 व्या स्थानाच्या तुलनेत वेगवेगळ्या वर्षांत वर-खाली जात.
- याच काळात जागतिक SDG निर्देशांकात अग्रस्थानी असणारे देश सामान्यतः स्वीडन, डेन्मार्क व फिनलंडसारखे नॉर्डिक देश होते.
प्रश्न भारताच्या देश-क्रमवारीबद्दल विचारतो, जो जागतिक निर्देशांकातील 117 वे स्थान आहे.
- जागतिक SDG निर्देशांक (देशांना क्रमवार लावणारा, SDSN/बर्टेल्समान स्टिफ्तुंगकडून प्रकाशित) आणि नीती आयोगाचा SDG इंडिया इंडेक्स (भारतीय राज्यांना क्रमवार लावणारा) यांची गल्लत करणे
- शाश्वत विकास लक्ष्यांच्या संख्येला (17) निर्देशांकावरील भारताच्या स्थानाशी चुकीने जोडणे
- याच निर्देशांकाच्या वेगळ्या वर्षाच्या आवृत्तीतील क्रमांक उद्धृत करणे, प्रश्नाने विचारलेल्या नेमक्या वर्षाऐवजी, कारण भारताचे स्थान वर्षागणिक बदलते
एमपीएससीचा पेपर-I चालू घडामोडी व पर्यावरण विभाग नमूद केलेल्या वर्षासाठी प्रमुख जागतिक निर्देशांकांवरील भारताचे नेमके स्थान वारंवार तपासतो, आणि SDG निर्देशांक वर्ष बदलून आवृत्त्यांगणिक पुन्हा येतो. सर्वांत सुरक्षित तयारी म्हणजे एकच आकडा पाठ करण्याऐवजी या निर्देशांकावरील भारताचे स्थान वर्षानुवर्षे पाठपुरावा करणे, कारण बरोबर उत्तर पूर्णपणे प्रश्न कोणत्या वर्षाची आवृत्ती नमूद करतो यावर अवलंबून असते.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
SDG लक्ष्यांच्या दिशेने प्रगतीवर भारतासह देशांना क्रमवार लावणारा जागतिक शाश्वत विकास अहवाल (SDG निर्देशांक) शाश्वत विकास उपाय जाल आणि आणखी कोणत्या संस्थेकडून संयुक्तपणे प्रकाशित होतो ?
- (a)जागतिक बँक
- (b)बर्टेल्समान स्टिफ्तुंग
- (c)संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम
- (d)जागतिक आर्थिक मंच
उत्तर(b) बर्टेल्समान स्टिफ्तुंग — हे जर्मन प्रतिष्ठान SDSN सोबत मिळून वार्षिक जागतिक SDG निर्देशांक/शाश्वत विकास अहवाल सह-प्रकाशित करते.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
नीती आयोगाचा 'SDG इंडिया इंडेक्स' प्रामुख्याने खालीलपैकी कोणाला क्रमवार लावतो ?
- (a)SDG प्रगतीवर जागतिक स्तरावर देशांना
- (b)भारताची राज्ये व केंद्रशासित प्रदेश एकमेकांशी
- (c)शहरी शाश्वततेवर भारतीय शहरांना
- (d)ESG अनुपालनावर भारतीय कंपन्यांना
उत्तर(b) भारताची राज्ये व केंद्रशासित प्रदेश एकमेकांशी — जागतिक SDG निर्देशांकाच्या विपरीत, नीती आयोगाची आवृत्ती हे SDG वरील उप-राष्ट्रीय कामगिरीची तुलना करणारे देशांतर्गत साधन आहे.