ऊर्जेच्या निर्मितीमध्ये पर्यावरणाच्या ऱ्हासापेक्षा _________ या विकासाला जास्त प्राधान्य दिले जाते.
- (1)मानवी
- (2)सांस्कृतिक
- (3)राजकीय
- (4)सामाजिक
बरोबर उत्तर पर्याय (1) — मानवी. हे वाक्य ऊर्जाधोरणातील सर्वात जुना पेच अगदी थोडक्यात मांडते : वीजनिर्मिती पर्यावरणाची हानी करते, आणि समाज ती हानी स्वीकारतो याचे कारण म्हणजे ऊर्जा हा लोकांच्या जगण्यातील थेट घटक आहे. या मूल्याला नेमके नाव आहे मानवी विकास — म्हणजे लोकांच्या क्षमता व निवडींचा विस्तार, जो पारंपरिकपणे तीन मितींवर मोजला जातो : दीर्घ व निरोगी आयुष्य, ज्ञानाची उपलब्धता, आणि सन्मानजनक जीवनमान; आणि तो 1990 पासून संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम प्रकाशित करत असलेल्या मानव विकास निर्देशांकातून मांडला जातो. ऊर्जेचा या तिन्ही मितींशी असा थेट संबंध आहे जो इतर कोणत्याही प्रकारच्या विकासाशी नाही. वीज असल्यामुळे मूल अंधार पडल्यावरही अभ्यास करू शकते आणि दवाखान्यात लस थंड ठेवता येते; स्वच्छ स्वयंपाक इंधन गरीब घरांतील त्या जैव इंधनाची जागा घेते ज्याचा धूर स्त्रिया व मुलांमधील श्वसनविकारांचे एक प्रमुख कारण आहे; आणि भरवशाच्या विजेवरच सिंचन, लघुउद्योग व सेवा उभ्या राहतात, ज्यांतून सन्मानजनक जीवनमान कमावले जाते. म्हणूनच सर्वांसाठी परवडणारी, भरवशाची व आधुनिक ऊर्जा हे आर्थिक उद्दिष्टात मिसळून न टाकता स्वतंत्र शाश्वत विकास ध्येय म्हणून ठेवण्यात आले. याच्या समोर पर्यावरणाचा ऱ्हास — खोदून काढलेली जमीन, बांधून अडवलेल्या नद्या, पाण्याखाली गेलेली जंगले, कोळसा जाळण्यातून होणारे उत्सर्जन — ही खरी किंमत आहे, जी विकसनशील देश मानवी विकासाला प्राधान्य आहे या युक्तिवादावर ऐतिहासिकदृष्ट्या भरत आले आहेत. या वाक्यातील रिकामी जागा त्या प्राधान्याला नाव देणारे विशेषण मागते, आणि उरलेल्या तिन्हींपैकी एकही ती भरत नाही : सांस्कृतिक, राजकीय व सामाजिक विकास या आपापल्या क्षेत्रांतील खऱ्या संकल्पना आहेत, पण देश वीजनिर्मिती प्रकल्प उभारायचा की नाही हे ठरवताना पर्यावरणीय हानीच्या पारड्यात यांपैकी एकही मूल्य ठेवले जात नाही. एक नोंद : हा संपूर्ण वाद मुळात मागे पडावा म्हणूनच पुढची संकल्पना आली — 1987 च्या ब्रुंटलँड अहवालात व्याख्या केलेला शाश्वत विकास म्हणजे मानवी विकास व पर्यावरण रक्षण यांना परस्परविरोधी देवाणघेवाण मानणेच थांबवण्याचा प्रयत्न आहे.
- (2)सांस्कृतिक — सांस्कृतिक विकास म्हणजे एखाद्या समाजाच्या कला, भाषा, वारसा, श्रद्धा व परंपरा यांची वाढ व पुढील पिढीकडे होणारे संक्रमण, आणि त्या टिकवणाऱ्या संस्था. हे खरे क्षेत्र आहे आणि त्यात खरे धोरणात्मक कामही आहे — वारसा जतन, भाषा संवर्धन, प्रयोगकलांना पाठबळ — पण वीजनिर्मितीसाठी पर्यावरणाची हानी स्वीकारायची की नाही या युक्तिवादात त्याला कोणतेही स्थान नाही. सांस्कृतिक विकासासाठी कोणीही औष्णिक वीजकेंद्र किंवा धरण उभारत नाही, आणि ऊर्जेची पर्यावरणीय किंमत कधीच त्या शब्दांत समर्थनीय ठरवली जात नाही.
- (3)राजकीय — राजकीय विकास ही राज्यशास्त्रातील संकल्पना असून ती शासनाच्या क्षमतेची वाढ, संस्थांचे बळकटीकरण, सहभागाचा विस्तार आणि लोकशाही व्यवहाराचे स्थिरीकरण यांचे वर्णन करते. या वाक्यात मांडलेल्या देवाणघेवाणीशी तिचा काहीही संबंध नाही. ऊर्जा प्रकल्पांना राजकारण नक्कीच चिकटलेले असते — भूसंपादन, विस्थापन आणि प्रकल्पाचे स्थान यांवरून — पण प्रकल्पाभोवती राजकीय संघर्ष असणे आणि ज्यासाठी पर्यावरणीय हानी स्वीकारली जाते ते उद्दिष्ट राजकीय विकास असणे, या दोन पूर्णपणे वेगळ्या गोष्टी आहेत.
- (4)सामाजिक — तिन्ही चुकीच्या पर्यायांपैकी हा सर्वात जवळचा असून उमेदवारांचे गुण नेमका हाच घालवतो. सामाजिक विकास म्हणजे आरोग्य, शिक्षण, समता व सामाजिक संस्थांमधील सुधारणा, आणि सामान्य वापरात त्याचा अर्थ मानवी विकासाशी बराच मिळताजुळता वाटतो, त्यामुळे वाक्य सैलपणे वाचणाऱ्याला तो स्वीकारार्ह वाटतो. पण नेमक्या याच वादात प्रस्थापित पारिभाषिक संज्ञा 'मानवी विकास' हीच आहे : मानव विकास निर्देशांक जी संकल्पना मोजतो ती हीच, दरवर्षीचे मानव विकास अहवाल जिच्याविषयी लिहिले जातात ती हीच, आणि विकास विरुद्ध पर्यावरण या वादात पर्यावरणीय ऱ्हासासमोर पारंपरिकपणे ठेवली जाणारी संकल्पनाही हीच. जिथे तपासल्या जाणाऱ्या कल्पनेसाठी नेमकी संज्ञा अस्तित्वात असते, तिथे तिचा व्यापक जवळपासचा समानार्थी शब्द हाच चुकीचा पर्याय असतो.
मानवी विकास ही कल्पना अशी की विकासाचे प्रयोजन लोकांच्या निवडी व क्षमतांचा विस्तार आहे, राष्ट्रीय उत्पन्नाची वाढ स्वतःपुरती नव्हे. या कल्पनेला संस्थात्मक रूप संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रमाने दिले; त्याचा पहिला मानव विकास अहवाल 1990 मध्ये महबूब उल हक यांच्या दिशादर्शनाखाली प्रसिद्ध झाला आणि त्याचा आधार अमर्त्य सेन यांचा हा युक्तिवाद होता की कल्याणाचे मोजमाप माणसाकडे काय आहे यावरून नव्हे तर तो प्रत्यक्षात काय करू शकतो व काय होऊ शकतो यावरून करावे. या अहवालांसोबतचा मानव विकास निर्देशांक तीन मिती एकत्र करतो — दीर्घ व निरोगी आयुष्यासाठी जन्मतःचे अपेक्षित आयुर्मान, ज्ञानाच्या उपलब्धतेसाठी शिक्षण, आणि सन्मानजनक जीवनमानासाठी दरडोई सकल राष्ट्रीय उत्पन्न — आणि हे नेमके यासाठीच की केवळ उत्पन्नाच्या बळावर कोणत्याही देशाला चांगले गुण मिळू नयेत. ऊर्जा या तिन्हींच्या पायाशी बसते, आणि म्हणूनच आधुनिक ऊर्जेची उपलब्धता हे केवळ औद्योगिक निविष्ठा न मानता विकासाचे उद्दिष्ट मानले जाते, आणि म्हणूनच सातवे शाश्वत विकास ध्येय सर्वांसाठी परवडणारी, भरवशाची, शाश्वत व आधुनिक ऊर्जा देण्याची हमी घेते. कोणत्याही एका प्रकल्पाच्या पातळीवर पर्यावरणाशी असलेला ताण अपरिहार्य असतो, कारण वीजनिर्मितीची प्रत्येक पद्धत जमीन, पाणी, हवा किंवा परिसंस्थांवर काही ना काही किंमत लादतेच; आणि 1987 च्या ब्रुंटलँड अहवालाने व्याख्या केल्याप्रमाणे शाश्वत विकास म्हणजे भावी पिढ्यांची गरजा भागवण्याची क्षमता धोक्यात न आणता वर्तमानाच्या गरजा भागवण्याचा प्रयत्न.
ही एका ओळीची रिकामी जागा भरण्याची रचना एमपीएससी वापरत असलेल्या त्या प्रकारातली आहे, जी उमेदवाराला एखाद्या वादाचे तपशील माहीत आहेत का हे न तपासता त्याची प्रमाणित शब्दावली माहीत आहे का हे तपासते; आणि संपूर्ण प्रश्न नेमकी संज्ञा व रोजच्या बोलण्यात तिच्यासारखीच वाटणारी सैल संज्ञा यांतील फरकावर ठरतो. वाक्य स्वतः इतके आटोपशीर आहे की सुरक्षित वाचन असे : ऊर्जा व पर्यावरणाच्या संदर्भात 'विकास' या शब्दाबरोबर यांपैकी कोणते विशेषण मान्यताप्राप्त व प्रस्थापित पदबंध तयार करते, हे विचारावे — आणि चारपैकी फक्त 'मानवी विकास' हाच स्वतःचा निर्देशांक, दरवर्षीची अहवालमालिका व मोठे साहित्य असलेला प्रस्थापित पारिभाषिक पदबंध आहे. इथे कमवण्यासारखी सवय म्हणजे केवळ व्याकरणदृष्ट्या बरोबर वाक्य तयार करणाऱ्या पर्यायापेक्षा प्रस्थापित संकल्पनेला नाव देणाऱ्या पर्यायाला पसंती देणे, कारण परीक्षक रिकाम्या जागा नेहमी ठरलेल्या पारिभाषिक पदबंधांभोवतीच रचतात.
- मानवी विकास म्हणजे लोकांच्या क्षमता व निवडींचा विस्तार, ज्याचे मोजमाप केवळ उत्पन्नावरून नव्हे तर माणूस प्रत्यक्षात काय करू शकतो व काय होऊ शकतो यावरून केले जाते.
- संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम 1990 पासून दरवर्षी मानव विकास अहवाल प्रकाशित करतो; पहिल्या अहवालाचे दिशादर्शन महबूब उल हक यांनी केले आणि त्याचा आधार अमर्त्य सेन यांचा क्षमता उपागम होता.
- मानव विकास निर्देशांक तीन मिती एकत्र करतो : जन्मतःचे अपेक्षित आयुर्मान, शिक्षणामार्फत ज्ञानाची उपलब्धता, आणि दरडोई सकल राष्ट्रीय उत्पन्न.
- सर्वांसाठी परवडणारी, भरवशाची, शाश्वत व आधुनिक ऊर्जा हे सातवे शाश्वत विकास ध्येय आहे, आणि त्यातून आरोग्य, शिक्षण व उपजीविकेसाठीची निविष्ठा म्हणून ऊर्जेची भूमिका प्रतिबिंबित होते.
- शाश्वत विकासाची व्याख्या 1987 च्या 'अवर कॉमन फ्युचर' या ब्रुंटलँड अहवालात करण्यात आली — भावी पिढ्यांची स्वतःच्या गरजा भागवण्याची क्षमता धोक्यात न आणता वर्तमानाच्या गरजा भागवणारा विकास.
म्हणूनच 'सर्वांना परवडणारी, विश्वासार्ह व आधुनिक ऊर्जा' हे स्वतंत्र शाश्वत विकास ध्येय म्हणून ठेवले गेले — आणि ब्रुन्टलँड अहवालातील शाश्वत विकासाची कल्पनाच मुळात या दोन बाजूंकडे परस्परविरोधी म्हणून बघणे थांबवण्यासाठी उभी राहिली.
- 'सामाजिक विकास' हा जवळपासचा समानार्थी शब्द स्वीकारणे; या वादातील प्रस्थापित पारिभाषिक संज्ञा 'मानवी विकास' आहे आणि रिकाम्या जागा ठरलेल्या पदबंधांभोवतीच रचल्या जातात
- केवळ व्याकरणदृष्ट्या बरोबर वाक्य तयार होते म्हणून पर्याय निवडणे, तो प्रस्थापित संकल्पनेला नाव देतो का हे न तपासता
- ऊर्जा प्रकल्पांभोवती राजकीय संघर्ष असतो म्हणून 'राजकीय विकास' हेच त्यामागचे उद्दिष्ट असेल असे मानणे
- मानवी विकास व पर्यावरण रक्षण यांना कायमची परस्परविरोधी देवाणघेवाण समजणे; शाश्वत विकासाची संकल्पना नेमकी ती मांडणी मागे टाकण्यासाठीच आली आहे
एमपीएससी विकासविषयक संकल्पनांवर बहुधा दोन प्रकारे प्रश्न विचारते : याच प्रश्नासारखी एका ओळीची रिकामी जागा, जिथे प्रस्थापित पारिभाषिक पदबंध ओळखणे अपेक्षित असते, आणि निर्देशांकाच्या रचनेवरचा थेट प्रश्न — कोणत्या मिती, कोणती संस्था, कोणते वर्ष. यावर चालणारी तयारी म्हणजे प्रत्येक प्रमुख विकास-संकल्पनेसाठी चार गोष्टी एकत्र लक्षात ठेवणे : संकल्पनेचे नेमके नाव, ती मांडणारी संस्था किंवा अहवाल, तिचे सुरू होण्याचे वर्ष, आणि तिच्यामागील विचारवंत. रिकाम्या जागांच्या प्रश्नांत निर्णायक कौशल्य वेगळे आहे — पर्याय वाक्यात बसतो का यापेक्षा तो प्रस्थापित पदबंध तयार करतो का हे तपासणे; कारण चारही पर्याय वाक्यात बसतील अशाच बेताने निवडलेले असतात आणि फरक फक्त पारिभाषिक प्रस्थापितपणाचाच उरतो.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
मानव विकास निर्देशांकात कोणत्या तीन मितींचा समावेश होतो आणि तो कोणती संस्था प्रकाशित करते ?
- (a)उत्पन्न, बचत व गुंतवणूक; जागतिक बँक
- (b)आयुर्मान, शिक्षण व दरडोई सकल राष्ट्रीय उत्पन्न; संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम
- (c)साक्षरता, रोजगार व शहरीकरण; आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी
- (d)आरोग्य, गृहनिर्माण व वाहतूक; जागतिक आरोग्य संघटना
उत्तर(b) आयुर्मान, शिक्षण व दरडोई सकल राष्ट्रीय उत्पन्न; संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम — दीर्घ व निरोगी आयुष्य, ज्ञानाची उपलब्धता आणि सन्मानजनक जीवनमान या तीन मिती एकत्र करून हा निर्देशांक तयार होतो, आणि 1990 पासून तो मानव विकास अहवालातून प्रकाशित होतो. तीन मिती एकत्र वापरण्याचे कारणच हे की केवळ उत्पन्नाच्या बळावर देशाला चांगले गुण मिळू नयेत.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
शाश्वत विकासाची प्रमाणित व्याख्या कोणत्या अहवालात व कोणत्या वर्षी करण्यात आली ?
- (a)ब्रुंटलँड अहवाल 'अवर कॉमन फ्युचर', 1987
- (b)पहिला मानव विकास अहवाल, 1990
- (c)स्टॉकहोम परिषदेचा अहवाल, 1972
- (d)क्योटो कराराचा अहवाल, 1997
उत्तर(a) ब्रुंटलँड अहवाल 'अवर कॉमन फ्युचर', 1987 — भावी पिढ्यांची स्वतःच्या गरजा भागवण्याची क्षमता धोक्यात न आणता वर्तमानाच्या गरजा भागवणारा विकास, ही व्याख्या याच अहवालाची आहे. 1990 चा पहिला मानव विकास अहवाल मानवी विकासाची मांडणी करतो, 1972 ची स्टॉकहोम परिषद पर्यावरणविषयक आंतरराष्ट्रीय सहकार्याची सुरुवात करते, आणि 1997 चा क्योटो करार उत्सर्जन कपातीचा आहे.