भारत सरकारने हवेच्या गुणवत्तेचे मूल्यांकन, हवेचा अंदाज यावरील संशोधनासाठी System of Air quality, Weather forecasting and Research (SAFAR) ची स्थापना खालीलपैकी कोणत्या चार शहरामध्ये केली आहे ?
- (1)दिल्ली, पूणे, अहमदाबाद, मुंबई
- (2)दिल्ली, चेन्नई, मुंबई, कोलकाता
- (3)दिल्ली, मुंबई, हैद्राबाद, चेन्नई
- (4)दिल्ली, मुंबई, बेंगलोर, चेन्नई
बरोबर उत्तर पर्याय (1) — दिल्ली, पुणे (प्रश्नपत्रिकेत 'पूणे' असे छापले आहे), अहमदाबाद, मुंबई. SAFAR म्हणजे System of Air Quality and Weather Forecasting And Research, हा भूविज्ञान मंत्रालयाचा राष्ट्रीय उपक्रम असून तो पुण्यातील भारतीय उष्णकटिबंधीय हवामानशास्त्र संस्थेने (IITM) स्वदेशी तंत्रज्ञानाने विकसित केला आहे आणि भारतीय हवामान विभाग हा त्याचा कार्यान्वयन भागीदार आहे. त्याचा उद्देश केवळ हवेची गुणवत्ता मोजणे नाही, तर तिचा अंदाज वर्तवणे हा आहे : ही प्रणाली शहरभर पसरलेल्या निरीक्षण केंद्रांचे जाळे चालवते, त्यांच्या नोंदी उत्सर्जन-सूची व हवामानविषयक माहितीसह संख्यात्मक प्रतिमानाला पुरवते, आणि येत्या दिवसांच्या अंदाजासह ठिकाणनिहाय हवा गुणवत्ता निर्देशांक रंगसंकेतांसह जाहीर करते, जेणेकरून नागरिक किंवा शहर प्रशासन घटना घडून गेल्यावर नव्हे तर आधीच कृती करू शकेल. ही प्रणाली चार शहरांत उभी करण्यात आली आहे, आणि ती चार शहरे म्हणजे दिल्ली, मुंबई, पुणे व अहमदाबाद. तिन्ही चुकीचे पर्याय विश्वासार्ह वाटतात याचे कारण असे की ते यांपैकी एक-दोन शहरांच्या जागी चेन्नई, कोलकाता, हैदराबाद किंवा बेंगळुरूसारखे दुसरे मोठे महानगर ठेवतात — 'अशी योजना देशातील चार सर्वात मोठ्या शहरांतच असणार' या वाजवी वाटणाऱ्या पण चुकीच्या गृहीतकावर. प्रत्यक्षात तसे नाही. दिल्ली व मुंबई या यादीत असण्याचे कारण उघड आहे : ती देशातील सर्वात मोठी नागरी संकुले असून तिथे हवेच्या गुणवत्तेचा प्रश्न तीव्र आहे. पुणे यादीत असण्याचे मोठे कारण म्हणजे ही प्रणाली उभारणारी IITM ही संस्थाच तिथे आहे, त्यामुळे प्रतिमान विकसित करून त्याची पडताळणी करण्यासाठी तेच शहर स्वाभाविक ठरले; आणि अहमदाबाद हे चौथे शहर आहे. 'दोन उघड महानगरे, अधिक प्रणाली विकसित करणाऱ्या संस्थेचे स्वतःचे शहर, अधिक अहमदाबाद' अशा रूपात ही यादी लक्षात ठेवणे चार नावे सुटी सुटी आठवण्यापेक्षा कितीतरी अधिक विश्वासार्ह आहे.
- (2)दिल्ली, चेन्नई, मुंबई, कोलकाता — हे 'चार सर्वात मोठी महानगरे' असे उत्तर आहे, आणि प्रश्नाची रचना नेमका हाच अंदाज पकडण्यासाठी केलेली आहे. तो खऱ्या यादीतील दिल्ली व मुंबई कायम ठेवतो आणि पुणे व अहमदाबादच्या जागी चेन्नई व कोलकाता ठेवतो. SAFAR ज्या चार शहरांत उभी करण्यात आली त्यांत चेन्नई किंवा कोलकाता यांपैकी एकही नाही. यामागची मूळ चूक म्हणजे संशोधन व अंदाज वर्तवणाऱ्या प्रणालीसाठी शहराचा आकार हाच निवडीचा निकष असेल असे मानणे; प्रत्यक्षात खरी यादी प्रणाली विकसित करणारी संस्था कुठे आहे आणि सुरुवातीची उभारणी कुठे झाली, हेच प्रतिबिंबित करते.
- (3)दिल्ली, मुंबई, हैद्राबाद, चेन्नई — हा पर्यायदेखील दोन बरोबर महानगरे ठेवतो आणि पुणे व अहमदाबादच्या जागी हैदराबाद व चेन्नई ठेवतो, यांपैकी एकही SAFAR च्या चार शहरांत नाही. राष्ट्रीय पातळीवरील वैज्ञानिक व निरीक्षण जाळ्यांविषयीच्या प्रश्नांत हैदराबाद हे नाव वारंवार पर्यायी म्हणून वापरले जाते, कारण तिथे अनेक केंद्रीय संस्था आहेत, आणि इथेही ते संस्थात्मक दृष्ट्या विश्वासार्ह दिसावे म्हणूनच ठेवले आहे. पण SAFAR चा संबंध पुण्यातील भारतीय उष्णकटिबंधीय हवामानशास्त्र संस्थेशी आहे, आणि या पर्यायातून पुणेच गायब असणे हीच निर्णायक उणीव आहे.
- (4)दिल्ली, मुंबई, बेंगलोर, चेन्नई — हा पर्याय पुणे व अहमदाबादच्या जागी बेंगळुरू व चेन्नई ठेवतो. विज्ञान व तंत्रज्ञानाशी जोडलेल्या भारतीय शहरांच्या कोणत्याही यादीत बेंगळुरूचे नाव स्वाभाविक वाटते आणि म्हणूनच तो परिणामकारक चुकीचा पर्याय ठरतो, पण SAFAR ज्या चार शहरांत उभी करण्यात आली त्यांपैकी ते नाही. इतर चुकीच्या पर्यायांप्रमाणेच इथलीही खूण म्हणजे पुण्याची अनुपस्थिती : ही प्रणाली पुण्यातील IITM ने उभारली एवढे लक्षात असलेला उमेदवार पुणे नसलेला प्रत्येक पर्याय बाद करू शकतो, आणि त्यामुळे तिन्ही चुकीचे पर्याय एकाच फटक्यात निकालात निघतात.
हवेच्या गुणवत्तेच्या व्यवस्थापनाला तीन वेगवेगळ्या क्षमता लागतात, आणि SAFAR जिथे चालते तिथे या तिन्ही पुरवण्यासाठीच ती उभारली आहे. पहिली क्षमता म्हणजे मोजमाप — 10 व 2.5 मायक्रोमीटर आकाराचे सूक्ष्म कण, नायट्रोजन डायऑक्साइड, सल्फर डायऑक्साइड, कार्बन मोनोऑक्साइड व ओझोन यांसारख्या प्रदूषकांचे प्रमाण नोंदवणाऱ्या स्वयंचलित निरीक्षण केंद्रांचे जाळे. दुसरी क्षमता म्हणजे संवाद — अनेक प्रदूषकांच्या नोंदींचे रूपांतर अशा एका आकड्यात करणे ज्यावर सामान्य माणूसही कृती करू शकेल; हेच काम हवा गुणवत्ता निर्देशांक करतो. 2015 मध्ये सुरू झालेला भारताचा राष्ट्रीय हवा गुणवत्ता निर्देशांक हे काम सहा वर्गांच्या श्रेणीवर करतो — चांगली, समाधानकारक, मध्यम प्रदूषित, वाईट, अतिवाईट आणि गंभीर — आणि तो आठ प्रदूषकांवरून काढला जातो. तिसरी व सर्वात कठीण क्षमता म्हणजे अंदाज वर्तवणे — उद्या व परवा हवा कशी असेल हे सांगणे, ज्यासाठी शहराची उत्सर्जन-सूची, हवामानाचे प्रतिमान आणि प्रदूषकांची हालचाल व रूपांतर घडवणारे रासायनिक वहन-प्रतिमान लागते. सामान्य निरीक्षणापासून SAFAR ला वेगळे करणारी हीच अंदाज वर्तवण्याची क्षमता आहे, कारण अंदाजामुळे शहराला प्रदूषण येण्याआधीच कृती करता येते : बांधकामावर निर्बंध घालणे, वाहतुकीत बदल करणे किंवा जोखमीच्या गटांसाठी आरोग्यविषयक सूचना जारी करणे.
एमपीएससी विज्ञान व पर्यावरणविषयक योजनांवर प्रश्न विचारताना बहुधा त्यांतील एक नेमका तपशील निवडते — किती शहरे, कोणते मंत्रालय, कोणती संस्था, कोणते वर्ष — आणि उरलेले पर्याय त्याच जातीच्या पण चुकीच्या नावांनी भरते. इथला चुकीचा पर्याय-संच तयार करण्याची पद्धत विशेष लक्षात ठेवण्याजोगी आहे : तिन्ही चुकीच्या पर्यायांत दिल्ली व मुंबई कायम आहेत आणि फक्त उरलेली दोन नावे बदलली आहेत, म्हणून प्रश्न प्रत्यक्षात 'पुणे व अहमदाबाद की दुसरे कोणी' एवढ्यावरच ठरतो. अशा वेळी सर्वात जलद मार्ग म्हणजे प्रणाली कोणी उभारली हे आठवणे आणि ती संस्था ज्या शहरात आहे ते शहर नसलेले सर्व पर्याय बाद करणे — इथे पुणे. ही 'योजना कोणी उभारली' ही माहिती एमपीएससीसाठी विशेष उपयोगी आहे, कारण अनेक राष्ट्रीय वैज्ञानिक उपक्रमांचे मूळ पुण्यातील किंवा महाराष्ट्रातील संस्थांशी जोडलेले आहे, आणि राज्याशी संबंधित असा दुवा प्रश्नपत्रिकेत वारंवार वापरला जातो.
- SAFAR म्हणजे System of Air Quality and Weather Forecasting And Research, हा भूविज्ञान मंत्रालयाचा उपक्रम आहे.
- ही प्रणाली पुण्यातील भारतीय उष्णकटिबंधीय हवामानशास्त्र संस्थेने स्वदेशी तंत्रज्ञानाने विकसित केली असून भारतीय हवामान विभाग हा तिचा कार्यान्वयन भागीदार आहे.
- SAFAR दिल्ली, मुंबई, पुणे आणि अहमदाबाद या चार शहरांत उभारण्यात आली आहे.
- ही प्रणाली केवळ सध्याची प्रदूषण-पातळी नोंदवत नाही, तर येत्या दिवसांच्या अंदाजासह ठिकाणनिहाय व रंगसंकेतांसह हवा गुणवत्ता निर्देशांकाचे आकडे जाहीर करते.
- 2015 मध्ये सुरू झालेला भारताचा राष्ट्रीय हवा गुणवत्ता निर्देशांक चांगली ते गंभीर अशा सहा वर्गांच्या श्रेणीवर नोंद देतो आणि 10 व 2.5 मायक्रोमीटरचे सूक्ष्म कण, नायट्रोजन डायऑक्साइड, सल्फर डायऑक्साइड, कार्बन मोनोऑक्साइड, ओझोन, अमोनिया व शिसे या आठ प्रदूषकांवरून काढला जातो.
'दोन उघड महानगरे + प्रारूप बनवणाऱ्या संस्थेचे स्वतःचे शहर + अहमदाबाद' असे लक्षात ठेवा. SAFAR केवळ मोजत नाही तर हवेच्या गुणवत्तेचा अंदाजही देते — केंद्रे, उत्सर्जन-नोंदवही व हवामानशास्त्र एकत्र येऊन संख्यात्मक प्रारूप चालवतात. उत्तर पर्याय (1).
- एखादी राष्ट्रीय योजना देशातील चार सर्वात मोठ्या महानगरांतच असेल असे गृहीत धरणे; SAFAR च्या यादीत शहराचा आकार नव्हे तर विकसन-संस्थेचे स्थान व सुरुवातीची उभारणी प्रतिबिंबित होते
- SAFAR ला केवळ प्रदूषण मोजणारी प्रणाली समजणे; तिचे वेगळेपण अंदाज वर्तवण्याच्या क्षमतेत आहे, ज्यामुळे प्रदूषण येण्याआधी कृती करता येते
- SAFAR आणि राष्ट्रीय हवा गुणवत्ता निर्देशांक यांची गल्लत करणे — पहिली विशिष्ट शहरांतील अंदाज-प्रणाली आहे, तर दुसरा देशभर वापरला जाणारा सामायिक निर्देशांक
- पर्यायांतील बदलणारा भाग न ओळखणे : इथे तिन्ही चुकीच्या पर्यायांत दिल्ली व मुंबई कायम आहेत, म्हणून प्रश्न फक्त उरलेल्या दोन नावांवरच ठरतो
पर्यावरण व विज्ञानविषयक योजनांवरील एमपीएससीचे प्रश्न बहुधा योजनेचे पूर्ण नाव, तिचे मंत्रालय, ती राबवणारी संस्था, तिचे सुरू होण्याचे वर्ष किंवा तिची व्याप्ती यांपैकी एका नेमक्या तपशिलावर विचारले जातात, आणि चुकीचे पर्याय त्याच जातीच्या खऱ्या नावांतून घडवले जातात. या प्रश्नासारख्या शहरांच्या यादीच्या प्रश्नांत आयोगाची नेहमीची युक्ती म्हणजे यादीतील निर्विवाद नावे कायम ठेवून फक्त वादग्रस्त जागा बदलणे. यावर चालणारी तयारी म्हणजे प्रत्येक योजनेसाठी चार गोष्टी एका ओळीत लक्षात ठेवणे : संक्षिप्त नावाचा पूर्ण विस्तार, संबंधित मंत्रालय, राबवणारी संस्था व तिचे शहर, आणि सुरू होण्याचे वर्ष. यांपैकी 'राबवणारी संस्था व तिचे शहर' ही माहिती विशेष उपयोगी ठरते, कारण अनेक प्रश्नांत तीच निर्णायक भेद करून देते.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
SAFAR ही हवा गुणवत्ता व हवामान अंदाज प्रणाली कोणत्या संस्थेने विकसित केली आहे आणि ती कोणत्या मंत्रालयाचा उपक्रम आहे ?
- (a)भारतीय उष्णकटिबंधीय हवामानशास्त्र संस्था, पुणे; भूविज्ञान मंत्रालय
- (b)केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळ, दिल्ली; पर्यावरण मंत्रालय
- (c)भारतीय विज्ञान संस्था, बेंगळुरू; विज्ञान व तंत्रज्ञान मंत्रालय
- (d)राष्ट्रीय पर्यावरण अभियांत्रिकी संशोधन संस्था, नागपूर; पर्यावरण मंत्रालय
उत्तर(a) भारतीय उष्णकटिबंधीय हवामानशास्त्र संस्था, पुणे; भूविज्ञान मंत्रालय — ही प्रणाली IITM ने स्वदेशी तंत्रज्ञानाने विकसित केली असून भारतीय हवामान विभाग हा तिचा कार्यान्वयन भागीदार आहे. पुणे हे SAFAR च्या चार शहरांपैकी एक असण्यामागेही हेच कारण आहे, आणि पुणे नसलेला कोणताही पर्याय याच आधारावर बाद करता येतो.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
2015 मध्ये सुरू झालेला भारताचा राष्ट्रीय हवा गुणवत्ता निर्देशांक किती वर्गांच्या श्रेणीवर नोंद देतो आणि तो किती प्रदूषकांवरून काढला जातो ?
- (a)चार वर्ग, सहा प्रदूषक
- (b)सहा वर्ग, आठ प्रदूषक
- (c)पाच वर्ग, पाच प्रदूषक
- (d)आठ वर्ग, सहा प्रदूषक
उत्तर(b) सहा वर्ग, आठ प्रदूषक — चांगली, समाधानकारक, मध्यम प्रदूषित, वाईट, अतिवाईट व गंभीर अशी सहा वर्गांची श्रेणी असून निर्देशांक 10 व 2.5 मायक्रोमीटरचे सूक्ष्म कण, नायट्रोजन डायऑक्साइड, सल्फर डायऑक्साइड, कार्बन मोनोऑक्साइड, ओझोन, अमोनिया व शिसे या आठ प्रदूषकांवरून काढला जातो.