MPSC 2024 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 32 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (2) — फक्त विधान (b). या प्रश्नात केवळ दोनच विधाने छापली आहेत, (a) आणि (b), आणि ती सजीवसृष्टीच्या वितरणातील दोन मोठ्या अवकाशीय प्रवणता तपासतात. विधान (a) चुकीचे आहे कारण ते अक्षवृत्तीय विविधता प्रवणता उलटी मांडते. प्रजातींची समृद्धी विषुववृत्तीय उष्ण कटिबंधात सर्वाधिक असते आणि ध्रुवांकडे जाताना ती सतत घटत जाते : उष्ण कटिबंधातील पर्जन्यवनाच्या काही हेक्टरांत वृक्ष, पक्षी, कीटक व उभयचरांच्या जितक्या प्रजाती असतात तितक्या संपूर्ण समशीतोष्ण किंवा उत्तरध्रुवीय देशातही नसतात. पाठ्यपुस्तकातील नेहमीची तुलना हा फरक स्पष्ट करते — विषुववृत्ताजवळच्या कोलंबियात पक्ष्यांच्या जवळजवळ 1,400 नोंदलेल्या प्रजाती आहेत, सुमारे 41 अंश उत्तरेवरील न्यूयॉर्क राज्यात सुमारे 105, आणि सुमारे 71 अंश उत्तरेवरील ग्रीनलँडमध्ये केवळ 56. या प्रवणतेची अनेक कारणे सांगितली जातात आणि ती एकमेकांना बळ देतात : उष्ण कटिबंधाला अधिक सौरऊर्जा मिळते व तिथली उत्पादकता जास्त असते, म्हणून तिथे अधिक प्रजाती टिकू शकतात; तिथले पर्यावरण कितीतरी अधिक काळ तुलनेने अविचल राहिले आहे, कारण समशीतोष्ण व ध्रुवीय प्रदेश प्लाइस्टोसीन हिमयुगांनी वारंवार खरडून निघाले, आणि त्यामुळे उष्ण कटिबंधातील वंशपरंपरांना विविधीकरणासाठी अखंड उत्क्रांतीकाळ मिळाला; आणि उष्ण कटिबंधातील परिस्थितीच्या स्थिरतेमुळे अरुंद पर्यावरणीय कोनाड्यांत विशेषीकरण शक्य होते, ज्यामुळे एकाच जागेत अधिक प्रजाती एकत्र नांदू शकतात. विधान (b) बरोबर आहे, कारण उंचीनुसारची प्रवणता अक्षवृत्तीय प्रवणतेच्याच दिशेने जाते : पर्वताच्या उतारावर विविधता सर्वसाधारणपणे पायथ्याजवळ अधिक असते आणि उंचीबरोबर घटत जाते. उंची वाढली की तापमान घटते, वाढीचा हंगाम आखूड होतो, हवा विरळ होते, अतिनील प्रारण तीव्र होते, मृदा हलकी व उथळ होते आणि परिस्थिती अधिकाधिक कठोर होते; शिवाय पर्वत शिखराकडे निमुळता होत जात असल्याने उपलब्ध क्षेत्रफळही आक्रसते — म्हणून तिथे कमी प्रजाती टिकू शकतात. (a) पडते व (b) टिकते, म्हणून जुळणारा एकमेव पर्याय (2) आहे.

• (1)फक्त (a) — हा पर्याय विधान (a) स्वीकारतो व विधान (b) नाकारतो, म्हणजे तो दोन्ही प्रवणता एकाच वेळी उलट्या करतो. यासाठी उच्च अक्षवृत्तांत उष्ण कटिबंधापेक्षा अधिक प्रजाती असाव्या लागतील — जे पक्ष्यांच्या मोजणीपासून वृक्षगणनेपर्यंत प्रत्येक तुलनेने खोडून काढले जाते — आणि त्याचबरोबर पर्वताची शिखरे पायथ्यापेक्षा समृद्ध असावी लागतील, जे या साध्या वस्तुस्थितीने खोडले जाते की अल्पाइन व हिमरेषेवरील पट्ट्यांत मोजकीच विशेषीकृत वनस्पती व प्राणिसृष्टी टिकते तर खालच्या वनाच्छादित उतारांवर विपुल जीवसृष्टी नांदते. अक्षवृत्त व उंचीचा जैवविविधतेवर परिणाम होतो एवढेच ऐकलेल्या पण दोन्हीपैकी कोणत्याही परिणामाची दिशा पक्की नसलेल्या उमेदवाराचा हाच पर्याय असतो.
• (3)(a) आणि (b) दोन्हीही — हा पर्याय बरोबर असलेले विधान (b) ठेवतो पण त्याबरोबर विधान (a) देखील स्वीकारतो, आणि (a) हे प्रत्यक्ष निरीक्षणाच्या नेमके उलट आहे. प्रजातींची समृद्धी विषुववृत्तापासून ध्रुवांकडे घटते, उलट दिशेने नाही; उच्च अक्षवृत्तांचे वैशिष्ट्य म्हणजे मोजक्याच प्रजाती पण त्यांची प्रचंड संख्या, आणि ती गोष्ट विविधतेपेक्षा वेगळी आहे. हा पर्याय मोहात पाडतो कारण त्यामुळे पाठ्यपुस्तकी सामान्यीकरणासारखी वाटणारी दोन विधाने असताना निवड करण्याचे टाळता येते; पण दोन विधानांच्या प्रश्नात जोडीतले एक विधान मुद्दाम उलटे केलेले असते हे फार वेळा खरे ठरते, आणि इथे ते (a) आहे.
• (4)(a) आणि (b) दोन्हीही नाही — हा पर्याय दोन्ही विधाने नाकारतो, म्हणजे तो विधान (b) देखील नाकारतो — आणि उंचीबरोबर जैवविविधता घटणे हा उत्तम प्रस्थापित व सर्वसाधारणपणे निरीक्षिलेला आकृतिबंध आहे, जो घटते तापमान, आखूड होणारा वाढीचा हंगाम, विरळ हवा, कठोर होत जाणारी परिस्थिती आणि शिखराकडे आक्रसणारे क्षेत्रफळ यांमुळे घडतो. विधान (a) उलटे केले आहे हे ओळखणारा उमेदवार अतिसावध होऊन प्रश्नकर्त्याने दोन्ही विधाने उलटी केली असतील असे गृहीत धरतो; पण दोन विधानांच्या प्रश्नाची नेहमीची रचना एक खरे व एक खोटे अशीच असते, आणि खोटे विधान ओळखल्यावर योग्य प्रतिसाद म्हणजे दुसरे विधान त्याच्या स्वतःच्या गुणवत्तेवर तपासणे, संगतीच्या संशयाने त्यालाही नाकारणे नव्हे.

जैवविविधता पृथ्वीवर सर्वत्र सारखी पसरलेली नाही, आणि तिचे वितरण दोन प्रबळ व एकमेकांशी घट्ट जोडलेल्या प्रवणतांना अनुसरते. अक्षवृत्तीय प्रवणता ही जुनी व अधिक नोंदलेली आहे : जवळजवळ प्रत्येक मोठ्या जीवगटासाठी प्रजाती-समृद्धीचे शिखर विषुववृत्तीय उष्ण कटिबंधात असते आणि ती दोन्ही ध्रुवांकडे घटत जाते. यासाठी सहसा तीन स्पष्टीकरणे एकत्र दिली जातात. पहिले, ऊर्जा — उष्ण कटिबंधाला अधिक सौर प्रारण मिळते, तिथली प्राथमिक उत्पादकता जास्त असते, आणि अधिक उत्पादकता अधिक प्रजातींना आधार देते. दुसरे, काळ व स्थैर्य — प्लाइस्टोसीन हिमयुगांत समशीतोष्ण व ध्रुवीय प्रदेशांवर वारंवार बर्फ पसरले आणि तिथले जीवसमुदाय भूशास्त्रीय दृष्ट्या तरुण आहेत, तर उष्ण कटिबंधीय प्रदेश लाखो वर्षे तुलनेने अविचल राहिले आणि तिथल्या वंशपरंपरांना खंड न पडता विविधीकरणाची संधी मिळाली. तिसरे, विशेषीकरण — जिथे परिस्थिती स्थिर व अंदाज बांधण्याजोगी असते तिथे प्रजाती अधिक अरुंद पर्यावरणीय कोनाडे व्यापू शकतात, आणि अरुंद कोनाड्यांमुळे एकाच जागेत अधिक प्रजाती बसतात. उंचीनुसारची प्रवणता हाच आकृतिबंध पर्वताच्या उतारावर लघुरूपात पुन्हा दाखवते : उतार चढताना तापमान घटणे, वाढीचा हंगाम आखूड होणे व परिस्थिती कठोर होणे या ज्या गोष्टी घडतात त्याच ध्रुवाकडे सरकतानाही घडतात, आणि म्हणूनच उंच उष्ण कटिबंधीय पर्वत चढताना लागणारे वनस्पतीचे पट्टे विषुववृत्तापासून ध्रुवापर्यंतच्या प्रवासात लागणाऱ्या पट्ट्यांशी वारंवार तुलनिले जातात.

एमपीएससी जैवविविधतेवर प्रश्न विचारताना बहुधा दिशा तपासते, तथ्य नव्हे : उमेदवाराला अक्षवृत्त किंवा उंचीचा परिणाम माहीत आहे एवढे पुरत नाही, तो परिणाम कोणत्या दिशेने चालतो हे माहीत असावे लागते. म्हणूनच दोन विधानांच्या प्रश्नात एक विधान जसेच्या तसे बरोबर आणि दुसरे शब्दांची अदलाबदल करून उलटे केलेले असते, आणि घाईतल्या वाचनात दोन्ही सारखीच पाठ्यपुस्तकी वाटतात. यावर उपाय म्हणजे दिशा दाखवणारे शब्द — उच्च व निम्न, वाढते व घटते, अधिक व कमी — वाचताना अधोरेखित करण्याची सवय लावणे आणि प्रत्येक विधान स्वतःच्या आठवणीतील आकृतिबंधाशी ताडून पाहणे. दुसरी उपयुक्त गोष्ट म्हणजे दोन्ही प्रवणता एकाच वाक्यात जोडून ठेवणे : विषुववृत्ताकडून ध्रुवाकडे जाताना विविधता घटते, आणि पर्वताच्या पायथ्यापासून शिखराकडे जातानाही तीच घटते — एका वाक्यात दोन्ही दिशा पक्क्या झाल्या की या विषयावरील बहुतेक प्रश्न दोन ओळींत सुटतात.

• अक्षवृत्तीय विविधता प्रवणता म्हणजे प्रजाती-समृद्धी विषुववृत्तीय उष्ण कटिबंधात सर्वाधिक असून ध्रुवांकडे घटत जाते, आणि हा आकृतिबंध जवळजवळ प्रत्येक मोठ्या जीवगटासाठी टिकतो.
• विषुववृत्ताजवळच्या कोलंबियात पक्ष्यांच्या जवळजवळ 1,400 नोंदलेल्या प्रजाती आहेत, तर सुमारे 41 अंश उत्तरेवरील न्यूयॉर्क राज्यात सुमारे 105 आणि सुमारे 71 अंश उत्तरेवरील ग्रीनलँडमध्ये सुमारे 56 प्रजाती आहेत.
• उष्ण कटिबंध अधिक समृद्ध असण्यामागे अधिक सौरऊर्जा व अधिक उत्पादकता, प्लाइस्टोसीन हिमयुगांपासून वाचल्याने मिळालेला अखंड उत्क्रांतीकाळ, आणि स्थिर परिस्थितीमुळे शक्य होणारे अरुंद कोनाड्यांतील विशेषीकरण ही तीन कारणे एकत्र काम करतात.
• पर्वताच्या उतारावर उंची वाढल्यावर तापमान घटते, वाढीचा हंगाम आखूड होतो, अतिनील प्रारण वाढते, मृदा उथळ होते आणि शिखराकडे उपलब्ध क्षेत्रफळ आक्रसते, म्हणून जैवविविधता सर्वसाधारणपणे घटत जाते.
• उंचीनुसारची प्रवणता अक्षवृत्तीय प्रवणतेचेच प्रतिबिंब आहे, आणि म्हणूनच उंच उष्ण कटिबंधीय पर्वत चढताना लागणारे वनस्पती-पट्टे विषुववृत्तापासून ध्रुवाकडे प्रवास करताना लागणाऱ्या पट्ट्यांसारखे दिसतात.

• अक्षवृत्त व उंचीचा जैवविविधतेवर परिणाम होतो एवढेच लक्षात ठेवून त्या परिणामाची दिशा न ठरवणे — दोन विधानांच्या प्रश्नात नेमकी दिशाच तपासली जाते
• उच्च अक्षवृत्तांतील प्रचंड संख्येने आढळणारे मोजके जीव पाहून तिथे विविधता जास्त आहे असे मानणे; प्रजातींची संख्या आणि व्यक्तींची संख्या या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत
• एक विधान उलटे केलेले आढळल्यावर अतिसावध होऊन दुसरेही उलटे असेल असे गृहीत धरणे आणि 'दोन्हीही नाही' निवडणे
• उंचीनुसारची प्रवणता अक्षवृत्तीय प्रवणतेच्या उलट दिशेने चालते असे समजणे; प्रत्यक्षात दोन्ही एकाच दिशेने — विविधता घटण्याच्या दिशेने — जातात

जैवविविधता व परिसंस्थांवरील एमपीएससीचे प्रश्न बहुधा दोन विधानांच्या जोडीच्या रूपात येतात, ज्यात एक विधान जसेच्या तसे बरोबर आणि दुसरे दिशा उलटी करून खोटे केलेले असते; याशिवाय तप्तस्थळे, संरक्षित क्षेत्रे व प्रजातींची स्थिती यांवरील थेट तथ्य-प्रश्नही येतात. या रचनेवर चालणारी तयारी दोन पातळ्यांची असते : एक, प्रत्येक आकृतिबंधासाठी दिशा दाखवणारे एकच वाक्य पक्के करणे, आणि दोन, त्या दिशेमागचे कारण एका ओळीत सांगता येणे, कारण कारण माहीत असले की दिशा आठवली नाही तरी ती पुन्हा बांधता येते. महाराष्ट्राच्या संदर्भात हा विषय विशेष महत्त्वाचा आहे, कारण पश्चिम घाट हे जागतिक जैवविविधता तप्तस्थळ राज्यातून जाते आणि त्यावरील प्रश्न याच मूलभूत प्रवणतांच्या चौकटीत विचारले जातात.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  पृथ्वीवरील प्रजाती-समृद्धी विषुववृत्ताजवळ सर्वाधिक असण्यामागे खालीलपैकी कोणते कारण सर्वसाधारणपणे सांगितले जात नाही ?

  • (a)उष्ण कटिबंधाला अधिक सौरऊर्जा मिळते व तिथली उत्पादकता जास्त असते
  • (b)उष्ण कटिबंधीय प्रदेश हिमयुगांपासून तुलनेने वाचल्याने तिथल्या वंशपरंपरांना अखंड उत्क्रांतीकाळ मिळाला
  • (c)स्थिर परिस्थितीमुळे अरुंद पर्यावरणीय कोनाड्यांत विशेषीकरण शक्य होते
  • (d)उष्ण कटिबंधात प्रत्येक प्रजातीच्या व्यक्तींची संख्या ध्रुवीय प्रदेशांपेक्षा नेहमीच कमी असते

  उत्तर(d) उष्ण कटिबंधात प्रत्येक प्रजातीच्या व्यक्तींची संख्या ध्रुवीय प्रदेशांपेक्षा नेहमीच कमी असते — हे अक्षवृत्तीय प्रवणतेचे प्रमाणित स्पष्टीकरण नाही. उरलेली तीन — ऊर्जा व उत्पादकता, हिमयुगांपासून वाचल्याने मिळालेला काळ व स्थैर्य, आणि अरुंद कोनाड्यांतील विशेषीकरण — हीच नेहमी एकत्र दिली जाणारी कारणे आहेत.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  उंच उष्ण कटिबंधीय पर्वत पायथ्यापासून शिखरापर्यंत चढताना लागणारे वनस्पती-पट्टे कशाशी वारंवार तुलनिले जातात ?

  • (a)विषुववृत्तापासून ध्रुवाकडे प्रवास करताना लागणाऱ्या वनस्पती-पट्ट्यांशी
  • (b)किनाऱ्यापासून समुद्राच्या खोल भागाकडे जाताना लागणाऱ्या पट्ट्यांशी
  • (c)नदीच्या उगमापासून मुखापर्यंतच्या गाळाच्या थरांशी
  • (d)वाळवंटाच्या मध्यापासून कडेकडे जाताना लागणाऱ्या पट्ट्यांशी

  उत्तर(a) विषुववृत्तापासून ध्रुवाकडे प्रवास करताना लागणाऱ्या वनस्पती-पट्ट्यांशी — उतार चढताना तापमान घटणे, वाढीचा हंगाम आखूड होणे व परिस्थिती कठोर होणे या ज्या गोष्टी घडतात त्याच ध्रुवाकडे सरकतानाही घडतात, म्हणून उंचीनुसारची प्रवणता अक्षवृत्तीय प्रवणतेचेच लघुरूप ठरते आणि दोन्हींत जैवविविधता एकाच दिशेने घटते.