MPSC 2023 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 98 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (2) — अफगाणिस्तान. संयुक्त राष्ट्रे 24 जानेवारी हा आंतरराष्ट्रीय शिक्षण दिन म्हणून पाळतात; महासभेने 2018 साली त्याची घोषणा केली, 2019 मध्ये तो प्रथम पाळला गेला आणि युनेस्को त्याचे नेतृत्व करते. 2023 चा हा दिन युनेस्कोच्या महासंचालक ऑड्रे अझुले यांनी अफगाणिस्तानातील मुली व महिलांना समर्पित केला आणि त्यांच्या शिक्षणाच्या मूलभूत हक्काची तातडीने पुनर्स्थापना करण्याची मागणी संघटनेच्या वतीने पुन्हा केली. न्यूयॉर्कमधील संयुक्त राष्ट्रांच्या मुख्यालयात युनेस्कोने या दिनानिमित्त कार्यक्रम घेतला; त्यात महासंचालकांसह संयुक्त राष्ट्रांचे महासचिव आणि महासभेचे अध्यक्ष सहभागी झाले, आणि त्या कार्यक्रमातील पहिलेच परिसंवाद सत्र अफगाण मुली व महिलांच्या शिक्षणाला वाहिलेले होते. या समर्पणामागचे कारण काबूलमधील वस्तुतःच्या सत्ताधाऱ्यांनी निर्माण केलेली परिस्थिती होती : त्यांनी मुलींना माध्यमिक शाळांतून आणि महिलांना विद्यापीठांतून बाहेर काढले होते; हा दिन पाळला गेला त्या वेळी शालेय वयाच्या अफगाण मुली व तरुणींपैकी सुमारे ऐंशी टक्के — म्हणजे सुमारे पंचवीस लाख — शिक्षणाबाहेर होत्या. म्हणून हे समर्पण केवळ स्मरणाचा उपचार नव्हता, तर दबावाचे साधन होते — प्रशासकीय आदेशाने लादलेली बंदी आंतरराष्ट्रीय नजरेसमोर ठेवण्यासाठी वार्षिक दिनाचा वापर. जून 2023 मध्ये झालेल्या परीक्षेसाठी ही आधीच्या जानेवारीतील चांगली गाजलेली घटना होती, आणि एमपीएससी वारंवार परत येते अशा संयुक्त राष्ट्रांच्या मोजक्या दिनांपैकी हा एक आहे. या पर्वाची स्वतंत्र संकल्पना काय होती हे विश्वासार्ह स्रोतातून निश्चित करता आले नाही, म्हणून इथे फक्त समर्पणाविषयीच सांगितले आहे आणि संकल्पनेचा दावा केलेला नाही. एक नोंद : पेपरात या दिनाचे नाव ‘आंतरराष्ट्रीय शिक्षण दिन’ असे आले आहे, तर संयुक्त राष्ट्रांचे अधिकृत नाव ‘आंतरराष्ट्रीय शिक्षण दिवस’ या अर्थाचे — International Day of Education — असे आहे; कोणता दिन अभिप्रेत आहे याविषयी शंका नाही. उत्तर पर्याय (2) आहे.

• (1)इराण — तिन्ही चुकीच्या पर्यायांपैकी इराण सर्वात बळकट आहे, आणि हा पर्याय निवडणारा उमेदवार शून्यातून नव्हे तर खऱ्या बातम्यांवरून तर्क करत असतो. सप्टेंबर 2022 मध्ये सुरू झालेल्या निदर्शनांनंतर 2022 च्या उत्तरार्धात व 2023 च्या सुरुवातीला महिलांच्या हक्कांविषयीच्या आंतरराष्ट्रीय वार्तांकनात इराण ठळकपणे होता, आणि मुली व महिलांच्या बाजूने एखादी आंतरराष्ट्रीय संस्था बोलल्याचा प्रश्न आला की उमेदवाराचा कल तिकडेच झुकतो. तरीही 2023 चा आंतरराष्ट्रीय शिक्षण दिन अफगाण मुली व महिलांना समर्पित करण्यात आला, कारण तिथली बंदी सरसकट होती — आदेशाने मुलींना माध्यमिक शिक्षणातून आणि महिलांना विद्यापीठांतून वगळण्यात आले होते — आणि ती थेट शिक्षणाशी संबंधित होती, जे युनेस्कोचे कार्यक्षेत्र आहे. लक्षात ठेवण्याजोगा भेद असा : बातमीत असलेला देश आणि त्या दिनाच्या नेमक्या विषयासाठी बातमीत असलेला देश या वेगळ्या गोष्टी आहेत. शिक्षणविषयक संस्थेने केलेले समर्पण शिक्षणाच्याच कारणावरून केलेले असते.
• (3)इस्राइल — 2023 च्या आंतरराष्ट्रीय शिक्षण दिनाशी इस्राइलचा काहीही संबंध नाही; युनेस्कोने तो दिन अफगाणिस्तानातील मुली व महिलांना समर्पित केला. त्या काळातील आंतरराष्ट्रीय बातम्यांतील ओळखीचा देश म्हणून हा पर्याय ठेवला आहे, शिक्षणाशी जोडलेल्या कोणत्याही कारणामुळे नव्हे; आणि नियुक्तीच्या प्रश्नातील अपरिचित नावाप्रमाणेच तो काम करतो — चारपैकी एक जागा भरणारा आणि अंदाज बांधणाऱ्या उमेदवाराला वगळता न येणारा. असे पर्याय निरुपद्रवी करण्याचा मार्ग म्हणजे दिनाला त्याच्या समर्पणाच्या कारणाशी जोडून ठेवणे. 2023 चे समर्पण हे एका देशातील सत्ताधाऱ्यांनी मुली व महिलांना शाळा व विद्यापीठांतून वगळल्याच्या ठरावीक व चालू असलेल्या स्थितीला दिलेला प्रतिसाद होता; हे कारण डोक्यात असले की चारपैकी फक्त एकच पर्याय त्यात बसतो. दिन केवळ तारखेने नव्हे तर त्यांची संकल्पना व प्रसंग यांच्यासह तयार केले की हेच शक्य होते.
• (4)व्हिएतनाम — 2023 च्या आंतरराष्ट्रीय शिक्षण दिनाशी व्हिएतनामचा काहीही संबंध नाही आणि या संचातील तो सर्वात दुबळा पर्याय आहे. कोणताही विशेष संबंध नसलेला चौथा देश म्हणून तो दिला आहे, आणि ही रचना नेहमीची आहे : चार देशांचा पर्यायसंच, ज्यात एक उत्तर, एक जवळ जाणारा पर्याय आणि दोन केवळ जागा भरणारे. कोणते पर्याय केवळ जागा भरणारे आहेत हे ओळखणे हे खरे परीक्षाकौशल्य आहे, कारण त्यातून प्रश्न प्रत्यक्षात कुठे ठरतो आहे ते कळते — इथे अफगाणिस्तान व इराण या दोन देशांत, कारण मुली व महिलांच्या शिक्षणाबाबतची त्यांची स्थिती बातम्यांत होती. एवढा प्रश्न मर्यादित केल्यावर मग नेमके तथ्य लावता येते : मुलींना माध्यमिक शाळेतून व महिलांना विद्यापीठातून वगळणाऱ्या अफगाणिस्तानचेच नाव युनेस्कोने हा दिन समर्पित करताना घेतले.

24 जानेवारी रोजी पाळला जाणारा आंतरराष्ट्रीय शिक्षण दिन संयुक्त राष्ट्रांच्या महासभेने 2018 साली घोषित केला, 2019 मध्ये तो प्रथम पाळला गेला, आणि त्याचे नेतृत्व युनेस्को करते — 1946 साली स्थापन झालेली आणि पॅरिसमध्ये मुख्यालय असलेली संयुक्त राष्ट्रांची शैक्षणिक, वैज्ञानिक व सांस्कृतिक संघटना. शिक्षण हा स्वतःच मानवी हक्क आहे आणि इतर हक्क मिळवण्याचे साधनही आहे, हा मुद्दा पुढे रेटण्यासाठी हा दिन आहे, आणि तो सर्वांसाठी समावेशक व समन्यायी दर्जेदार शिक्षण व आजीवन अध्ययनाच्या चौथ्या शाश्वत विकास ध्येयाशी जोडलेला आहे. दरवर्षीच्या पर्वाला स्वतःची संकल्पना असते आणि काही वर्षी, 2023 प्रमाणे, एखाद्या विशिष्ट परिस्थितीला ते समर्पितही केले जाते. या दिनाच्या मूळ गृहीतकाची जगातील सर्वात कठोर कसोटी अफगाणिस्तानातच लागते : ऑगस्ट 2021 नंतर तिथल्या वस्तुतःच्या सत्ताधाऱ्यांनी टप्प्याटप्प्याने मुलींसाठी माध्यमिक शिक्षण बंद केले आणि डिसेंबर 2022 मध्ये महिलांसाठी विद्यापीठे; त्यामुळे शालेय वयाच्या बहुसंख्य अफगाण मुली गरिबी, अंतर वा रूढी यांमुळे नव्हे तर आदेशामुळे शिक्षणाबाहेर पडल्या. यावर युनेस्कोचा प्रतिसाद म्हणजे या वगळणुकीची नोंद ठेवणे, ती महासभेच्या कार्यक्रमपत्रिकेवर टिकवणे आणि स्वतःच्या दिनांचा वापर करून तो हक्क पुन्हा द्यावा ही मागणी सतत मांडणे. याच ध्येयाशी भारताचा संबंध बालकांचा मोफत व सक्तीच्या शिक्षणाचा हक्क अधिनियम, 2009 आणि राज्यघटनेतील अनुच्छेद 21अ यांतून येतो.

संयुक्त राष्ट्रांचे दिन हा एमपीएससीच्या चालू घडामोडींतील लहान पण भरवशाचा वाटा आहे, आणि त्यावरचे प्रश्न दोन रूपांत येतात : अमुक दिन कोणत्या तारखेला, आणि अमुक वर्षीचे पर्व कशाविषयी होते. पहिल्याचे उत्तर तारखांच्या यादीने मिळते, दुसऱ्याचे उत्तर त्या वर्षीचा तपशील पाहिल्याशिवाय मिळत नाही — आणि इथे दुसराच प्रकार आला आहे. दिनांची तयारी ‘तारीख आणि नाव’ अशा दोन स्तंभांत करणारा उमेदवार यांपैकी निम्मेच प्रश्न सोडवेल; म्हणून त्या तक्त्याला ‘त्या वर्षीची संकल्पना वा समर्पण’ असा तिसरा स्तंभ जोडावा. या प्रश्नाने शिकवलेली व्यापक सवय म्हणजे बातमीत असलेला देश आणि हाती असलेल्या विषयासाठी बातमीत असलेला देश यांतला फरक करणे. या पेपरापूर्वीच्या काळात महिलांच्या हक्कांविषयीच्या वार्तांकनात अफगाणिस्तान व इराण दोन्ही ठळक होते, आणि ढोबळ तर्क करणारा उमेदवार कोणत्याही बाजूला जाऊ शकतो; पण विषय शिक्षणाचा होता आणि अफगाणिस्तानात मुलींना माध्यमिक शाळेतून व महिलांना विद्यापीठातून आदेशाने वगळण्यात आले होते हे लक्षात असणाऱ्याचा गोंधळ होत नाही. आणखी एक गोष्ट प्रामाणिकपणे नोंदवण्यासारखी : 2023 च्या पर्वाची स्वतंत्र संकल्पना विश्वासार्ह स्रोतातून निश्चित करता आली नाही, म्हणून या कार्डात तिचा उल्लेख नाही — नेमकी माहिती नसताना पटण्यासारखे वाक्य लिहिण्यापेक्षा ते वगळणे बरे.

• आंतरराष्ट्रीय शिक्षण दिन 24 जानेवारी रोजी पाळला जातो; संयुक्त राष्ट्रांच्या महासभेने 2018 साली त्याची घोषणा केली, 2019 मध्ये तो प्रथम पाळला गेला आणि युनेस्को त्याचे नेतृत्व करते.
• युनेस्कोच्या महासंचालक ऑड्रे अझुले यांनी 2023 चे पर्व अफगाणिस्तानातील मुली व महिलांना समर्पित केले आणि त्यांच्या शिक्षणाच्या हक्काची तातडीने पुनर्स्थापना करण्याची मागणी पुन्हा केली.
• न्यूयॉर्कमधील संयुक्त राष्ट्रांच्या मुख्यालयात युनेस्कोने या दिनानिमित्त कार्यक्रम घेतला; त्यात महासचिव व महासभेचे अध्यक्ष सहभागी झाले आणि पहिले परिसंवाद सत्र अफगाण मुली व महिलांच्या शिक्षणाला वाहिलेले होते.
• हा दिन पाळला गेला त्या वेळी शालेय वयाच्या अफगाण मुली व तरुणींपैकी सुमारे ऐंशी टक्के शिक्षणाबाहेर होत्या, कारण तिथल्या वस्तुतःच्या सत्ताधाऱ्यांनी त्यांना माध्यमिक शाळा व विद्यापीठांतून वगळले होते.
• हा दिन चौथ्या शाश्वत विकास ध्येयाशी जोडलेला आहे, जे सर्वांसाठी समावेशक व समन्यायी दर्जेदार शिक्षण आणि आजीवन अध्ययनाच्या संधींचे बंधन राज्यांवर टाकते.

• बातमीत असलेला देश आणि त्या विषयासाठी बातमीत असलेला देश यांची गल्लत करणे — इराण महिलांच्या हक्कांसाठी चर्चेत होता, पण शिक्षणबंदीचा प्रश्न अफगाणिस्तानचा होता
• दिनांची तयारी फक्त तारखेपुरती करणे; प्रश्न बहुधा त्या वर्षीच्या संकल्पनेविषयी वा समर्पणाविषयी असतो
• युनेस्को व युनिसेफ यांची गल्लत करणे — शिक्षण, विज्ञान व संस्कृती हे युनेस्कोचे कार्यक्षेत्र आहे
• पेपरातील ‘आंतरराष्ट्रीय शिक्षण दिन’ या नावावरून वेगळ्या दिनाचा अंदाज बांधणे; संयुक्त राष्ट्रांचे अधिकृत नाव थोडे वेगळे असले तरी दिन तोच आहे

आंतरराष्ट्रीय दिनांवरील प्रश्न एमपीएससीत जवळपास दरवर्षी येतात आणि ते तीन रूपांत असतात : तारीख, नेतृत्व करणारी संस्था आणि त्या वर्षीची संकल्पना वा समर्पण. यांतले तिसरे रूप सर्वात कठीण असते, कारण ते फक्त त्या वर्षीच्या बातम्या पाहिल्यानेच सुटते. तयारी करताना दिनांचा तक्ता तीन स्तंभांचा ठेवावा — तारीख, नेतृत्व करणारी संस्था, आणि चालू वर्षीची संकल्पना — आणि विशेषतः शिक्षण, पर्यावरण, आरोग्य व महिला यांविषयीचे दिन अधिक बारकाईने पाहावेत, कारण त्यांवरचे प्रश्न सर्वाधिक येतात. देशांच्या पर्यायसंचात कोणते पर्याय केवळ जागा भरणारे आहेत हे ओळखून प्रश्न दोन पर्यायांपुरता आणणे, आणि मग विषयाशी थेट जोडलेले तथ्य वापरणे, ही या प्रकारातील सर्वात उपयोगी पद्धत आहे.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  आंतरराष्ट्रीय शिक्षण दिन दरवर्षी कोणत्या तारखेला पाळला जातो आणि त्याचे नेतृत्व कोणती संस्था करते ?

  • (a)24 जानेवारी — युनेस्को
  • (b)5 सप्टेंबर — युनिसेफ
  • (c)8 मार्च — संयुक्त राष्ट्र महिला
  • (d)20 नोव्हेंबर — जागतिक आरोग्य संघटना

  उत्तर(a) 24 जानेवारी — युनेस्को. संयुक्त राष्ट्रांच्या महासभेने 2018 साली या दिनाची घोषणा केली, 2019 मध्ये तो प्रथम पाळला गेला आणि युनेस्को त्याचे नेतृत्व करते; तो चौथ्या शाश्वत विकास ध्येयाशी जोडलेला आहे. 5 सप्टेंबर हा भारतातील शिक्षक दिन आहे आणि 8 मार्च हा आंतरराष्ट्रीय महिला दिन; या दोन्हींचा या दिनाशी संबंध नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  युनेस्को ही संयुक्त राष्ट्रांची संस्था कोणत्या क्षेत्रांशी संबंधित असून तिचे मुख्यालय कोठे आहे ?

  • (a)शिक्षण, विज्ञान व संस्कृती — पॅरिस
  • (b)बालकल्याण व पोषण — न्यूयॉर्क
  • (c)आरोग्य व साथरोग नियंत्रण — जिनिव्हा
  • (d)अन्न व कृषी — रोम

  उत्तर(a) शिक्षण, विज्ञान व संस्कृती — पॅरिस. 1946 साली स्थापन झालेली युनेस्को याच तीन क्षेत्रांत काम करते आणि जागतिक वारसा यादीही तीच सांभाळते. बालकल्याण व पोषण हे युनिसेफचे कार्यक्षेत्र आहे, आरोग्य हे जागतिक आरोग्य संघटनेचे आणि अन्न व कृषी हे अन्न व कृषी संघटनेचे; त्यांची मुख्यालये अनुक्रमे न्यूयॉर्क, जिनिव्हा व रोम येथे आहेत.