MPSC 2023 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 95 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (3) — म्हणजे a शी iii, b शी ii आणि c शी i. ही जोड्या लावण्याचा प्रश्न असून त्यात प्रत्येक स्तंभात फक्त तीनच घटक आहेत, चार नाहीत; आणि दोन स्तंभ शेजारीशेजारी छापलेले असणे ही केवळ पानावरची मांडणी आहे — त्यातून कोणतीही जोडी सुचवली जात नाही, जोडी काय आहे हे फक्त चार पर्यायच सांगतात. आता तिन्ही नावे पाहू. घटक a म्हणजे भक्ती कुलकर्णी या बुद्धिबळपटू आहेत, आणि बुद्धिबळ हा घटक iii आहे — 2022 च्या अर्जुन पुरस्कारांत सन्मानित झालेल्या दोन बुद्धिबळपटूंपैकी त्या एक होत्या, दुसरे आर. प्रज्ञानंद. घटक b म्हणजे साक्षी कुमारी या कबड्डीपटू आहेत, म्हणजे घटक ii. घटक c म्हणजे लक्ष्य सेन हे बॅडमिंटनपटू आहेत, म्हणजे घटक i, आणि तिघांतले सर्वाधिक परिचित नावही तेच : 2022 साली बर्मिंगहॅम येथील राष्ट्रकुल क्रीडा स्पर्धेत त्यांनी पुरुष एकेरीचे सुवर्णपदक जिंकले आणि त्याच वर्षी थॉमस चषक जिंकणाऱ्या भारतीय संघाचे ते सदस्य होते; 2022 चा अर्जुन पुरस्कार मिळालेल्या दोन बॅडमिंटनपटूंपैकी ते एक, दुसरे एच. एस. प्रणॉय. म्हणून बरोबर जुळणी a - iii, b - ii, c - i अशी होते, जी पर्याय (3) आहे. हा प्रश्न दिसतो त्यापेक्षा कितीतरी सोपा करणारी गोष्ट म्हणजे तीन-बाय-तीन जुळणीचे गणित. प्रत्येक खेळ एकदाच वापरता येत असल्याने एकच खात्रीची जोडी सहसा संपूर्ण प्रश्न सोडवते : लक्ष्य सेन बॅडमिंटनपटू आहेत, म्हणून c ला i यायलाच हवे — आणि चारपैकी फक्त पर्याय (3) मध्येच c शी i आहे. दुसऱ्या टोकाकडूनही तेच : भक्ती कुलकर्णी बुद्धिबळपटू आहेत, म्हणून a ला iii यायलाच हवे — आणि तेही फक्त पर्याय (3) मध्येच आहे. या दोहोंपैकी एकही नाव ओळखणाऱ्या उमेदवाराला तिसरे नाव माहीत असण्याची गरजच पडत नाही.

• (1)a - i, b - iii, c - ii — हा पर्याय a शी i, b शी iii आणि c शी ii जोडतो — म्हणजे भक्ती कुलकर्णी यांना बॅडमिंटन, साक्षी कुमारी यांना बुद्धिबळ आणि लक्ष्य सेन यांना कबड्डी. तिन्ही जोड्या चुकीच्या आहेत, आणि त्यांतली शेवटची तर लगेच पकडता येते : लक्ष्य सेन हे भारताच्या आघाडीच्या बॅडमिंटनपटूंपैकी असून 2022 च्या राष्ट्रकुल क्रीडा स्पर्धेतील पुरुष एकेरीचे विजेते व त्याच वर्षीच्या थॉमस चषक विजेत्या संघाचे सदस्य आहेत; त्यांना कबड्डीशी जोडणे शक्यच नाही. तीन घटकांच्या जुळणीत सर्वात परिचित नावाची जोडी चुकवणारा पर्याय उरलेल्या दोन जोड्या न तपासताही लगेच बाद करता येतो. असा पर्याय कसा बनवला जातो हेही पाहण्यासारखे आहे : ही बरोबर जुळणीचीच एक फिरवाफिरव असते, जिच्यात प्रत्येक घटक शेजाऱ्याच्या जोडीदाराकडे सरकवला जातो. अशा फिरवाफिरवी पटण्यासारख्या वाटतात, कारण त्यांतही प्रत्येक खेळ नेमका एकदाच वापरला जातो; त्यामुळे त्यांच्यावरचा एकच बचाव म्हणजे किमान एक जोडी रचनेवरून नव्हे तर माहितीवरून तपासणे.
• (2)a - ii, b - i, c - iii — हा पर्याय a शी ii, b शी i आणि c शी iii जोडतो — म्हणजे भक्ती कुलकर्णी यांना कबड्डी, साक्षी कुमारी यांना बॅडमिंटन आणि लक्ष्य सेन यांना बुद्धिबळ. तिन्ही जोड्या चुकतात. लक्ष्य सेन व बुद्धिबळ ही जोडी सर्वात सहज बाद होते, कारण ते बॅडमिंटनपटू आहेत; आणि भक्ती कुलकर्णी व कबड्डी ही जोडीही तितकीच चुकीची, कारण त्या बुद्धिबळपटू आहेत. तीन घटकांच्या जुळणीत शक्य असलेल्या दोन फिरवाफिरवींपैकी ही दुसरी आहे, आणि पहिलीप्रमाणेच तीही एकास-एक जुळणी टिकवते — प्रत्येक खेळ एकदा, प्रत्येक नाव एकदा — त्यामुळे केवळ रचनेच्या तपासणीने ती बाद करता येत नाही. यातून घ्यायचा धडा असा : रचना जोड्यांचा प्रश्न मर्यादित करते, पण क्वचितच पूर्ण सोडवते. तीन घटकांच्या जुळणीत रचनेची अट सहा शक्य जुळण्या उरवते आणि पेपर त्यांपैकी चार समोर ठेवतो, म्हणून किमान एक खरी जोडी माहीत असावीच लागते. इथे तिघांपैकी दोन नावे 2022 चे क्रीडा पुरस्कार पाहिलेल्या उमेदवाराच्या सहज आवाक्यातली आहेत.
• (4)a - i, b - ii, c - iii — हा पर्याय a शी i, b शी ii आणि c शी iii जोडतो — म्हणजे भक्ती कुलकर्णी यांना बॅडमिंटन, साक्षी कुमारी यांना कबड्डी आणि लक्ष्य सेन यांना बुद्धिबळ. तिन्ही चुकीच्या पर्यायांत हाच सर्वात मोहक आहे, कारण त्यातली एक जोडी बरोबर आहे — साक्षी कुमारी व कबड्डी — आणि कारण ही जुळणी दोन्ही स्तंभांच्या छापील क्रमाला जशीच्या तशी चिकटते : पहिले नाव पहिल्या खेळाशी, दुसरे दुसऱ्याशी आणि तिसरे तिसऱ्याशी. जोड्यांचा प्रश्न नेमके हेच वाचन पकडण्यासाठी रचलेला असतो. दोन स्तंभ शेजारी छापले जातात कारण वाचकाने ते जुळवायचे असतात; ते ज्या क्रमाने अक्षरजुळणीत आले त्या क्रमात कोणतीही माहिती नसते — असती, तर प्रश्न स्वतःच स्वतःचे उत्तर देऊन बसला असता. लक्ष्य सेन बुद्धिबळ नव्हे तर बॅडमिंटन खेळतात, म्हणून हा पर्याय पडतो; आणि भक्ती कुलकर्णी बॅडमिंटन नव्हे तर बुद्धिबळ खेळतात, म्हणून तो दुसऱ्यांदाही पडतो.

1961 साली सुरू झालेला अर्जुन पुरस्कार युवा व्यवहार व क्रीडा मंत्रालयाकडून सलग चार वर्षांच्या उत्कृष्ट कामगिरीसाठी दिला जातो. देशाचा सर्वोच्च क्रीडा सन्मान असलेल्या मेजर ध्यानचंद खेलरत्न पुरस्काराच्या खाली आणि प्रशिक्षकांसाठीच्या द्रोणाचार्य पुरस्कार व जीवनगौरवासाठीच्या ध्यानचंद पुरस्कार यांच्या बरोबरीने त्याचे स्थान आहे. 2022 साठी पंचवीस खेळाडूंना अर्जुन पुरस्कार मिळाला — अ‍ॅथलेटिक्स, बॅडमिंटन, बॉक्सिंग, बुद्धिबळ, हॉकी, ज्यूदो, कबड्डी, लॉन बॉल्स, मल्लखांब, नेमबाजी, टेबल टेनिस, वेटलिफ्टिंग, कुस्ती, वुशू आणि पॅरा क्रीडाप्रकार अशा विविध खेळांतून; या पुरस्कारांची घोषणा नोव्हेंबर 2022 मध्ये झाली. या प्रश्नातील तिन्ही नावे त्याच यादीतली आहेत — बुद्धिबळात भक्ती कुलकर्णी, कबड्डीत साक्षी कुमारी आणि बॅडमिंटनमध्ये लक्ष्य सेन. ही यादी सुट्या नावांऐवजी एकत्रित वाचणे उपयोगी आहे, कारण त्या चक्रात भारतीय क्रीडाक्षेत्र नेमके कुठे यश मिळवत होते याचा तो नकाशा आहे : चेन्नईच्या बुद्धिबळ ऑलिंपियाडच्या वर्षी दोन बुद्धिबळपटू, थॉमस चषकाच्या वर्षी दोन बॅडमिंटनपटू, बर्मिंगहॅमच्या राष्ट्रकुल स्पर्धेनंतर दोन बॉक्सिंगपटू, दोन कुस्तीगीर आणि एक लॉन बॉल्स खेळाडू, आणि मल्लखांब व वुशूसारखे मथळ्यांत क्वचित येणारे प्रकार.

जोड्या लावण्याचे प्रश्न एमपीएससीच्या प्रत्येक पेपरात असतात — याच पेपरात चार आहेत — आणि ते आठवणीच्या आधी रचनेच्या विचाराला बक्षीस देतात. कोणतीही जोडी लावण्याआधी तीन गोष्टी ठरवाव्यात. पहिली : प्रत्येक स्तंभात किती घटक आहेत. या प्रश्नात तीन आहेत, चार नाहीत; आणि चौथ्या जोडीविषयी वाद घालणारा उमेदवार पेपरात न छापलेल्या गोष्टीविषयी वाद घालत असतो. दुसरी : शेजारीशेजारी छापणे ही केवळ मांडणी आहे — पानावर नावासमोर दिसणारा घटक त्याचा जोडीदार नसतो, आणि छापील क्रमालाच चिकटणारा पर्याय पसंतीने नव्हे तर संशयाने पाहावा. तिसरी : जुळणी एकास-एक असते, प्रत्येक घटक नेमका एकदाच वापरला जातो — आणि यामुळेच एक माहीत असलेली जोडी इतकी प्रभावी ठरते; इथे लक्ष्य सेन किंवा भक्ती कुलकर्णी यांपैकी कोणतेही एक नाव एकटेच दिलेल्या चार पर्यायांतून एकच उत्तर निश्चित करते. आशयाच्या बाजूने पाहता राष्ट्रीय क्रीडा पुरस्कार हा चालू घडामोडींतील ठरलेला भाग आहे, आणि अर्जुन पुरस्कारांची यादी इतकी मोठी असते की ती संपूर्ण कुणालाच लक्षात राहत नाही; कार्यक्षम तयारी म्हणजे त्या वर्षी ज्या खेळात एकाहून अधिक विजेते आहेत ते खेळ आणि आधीच प्रसिद्ध असलेली नावे लक्षात ठेवणे — परीक्षक तिथूनच उचलतो. एक नोंद : स्तंभाच्या शीर्षकात पेपर ‘अर्जुन पुरस्कार’ असे छापतो, तर हा पुरस्कार सामान्यतः ‘अर्जुन’ याच रूपात ओळखला जातो.

• भक्ती कुलकर्णी यांना 2022 चा अर्जुन पुरस्कार बुद्धिबळासाठी मिळाला; त्याच यादीत दुसरे बुद्धिबळपटू आर. प्रज्ञानंद होते.
• साक्षी कुमारी यांना 2022 चा अर्जुन पुरस्कार कबड्डीसाठी मिळाला आणि त्या वर्षीच्या यादीतील त्या एकमेव कबड्डीपटू होत्या.
• लक्ष्य सेन यांना 2022 चा अर्जुन पुरस्कार बॅडमिंटनसाठी एच. एस. प्रणॉय यांच्यासह मिळाला; 2022 च्या बर्मिंगहॅम राष्ट्रकुल क्रीडा स्पर्धेत त्यांनी पुरुष एकेरीचे सुवर्णपदक जिंकले आणि त्याच वर्षी थॉमस चषक जिंकणाऱ्या भारतीय संघात ते होते.
• 2022 साठी पंचवीस खेळाडूंना अर्जुन पुरस्कार मिळाला — अ‍ॅथलेटिक्स, बॅडमिंटन, बॉक्सिंग, बुद्धिबळ, हॉकी, ज्यूदो, कबड्डी, लॉन बॉल्स, मल्लखांब, नेमबाजी, टेबल टेनिस, वेटलिफ्टिंग, कुस्ती, वुशू व पॅरा क्रीडाप्रकार यांत पसरलेल्या.
• अर्जुन पुरस्कार 1961 साली सुरू झाला आणि सलग चार वर्षांच्या उत्कृष्ट कामगिरीसाठी युवा व्यवहार व क्रीडा मंत्रालय तो देते; मेजर ध्यानचंद खेलरत्न हा त्याहून वरचा सन्मान असून द्रोणाचार्य पुरस्कार प्रशिक्षकांसाठी आहे.

• दोन्ही स्तंभ शेजारी छापले आहेत म्हणून पहिल्याशी पहिला, दुसऱ्याशी दुसरा अशी जुळणी करणे — जोड्यांचा प्रश्न नेमकी हीच सवय पकडतो
• प्रत्येक स्तंभात चार घटक असतील असे गृहीत धरणे; इथे प्रत्येक स्तंभात तीनच घटक आहेत
• फिरवाफिरव केलेला पर्याय रचनेने बरोबर दिसतो म्हणून स्वीकारणे — प्रत्येक खेळ एकदाच वापरला जाणे हे बरोबर असल्याचा पुरावा नाही
• एक जोडी बरोबर दिसली म्हणून संपूर्ण पर्याय बरोबर मानणे; तिन्ही जोड्या तपासाव्या लागतात

क्रीडा पुरस्कारांवर एमपीएससी दोन प्रकारे प्रश्न विचारते : थेट — अमुक वर्षी खेलरत्न कोणाला, अमुक खेळाडूला कोणता पुरस्कार; आणि जोड्या — खेळाडू व त्याचा खेळ, किंवा खेळाडू व त्याचे राज्य. दुसऱ्या प्रकाराची किल्ली एकास-एक जुळणीत आहे : एक खात्रीची जोडी सापडली की उरलेले पर्याय आपोआप गळतात, म्हणून सर्व नावे माहीत नसली तरी प्रश्न सुटतो. तयारी करताना दरवर्षीच्या पुरस्कार यादीतून सर्वाधिक चर्चेतील नावे आणि ज्या खेळांत एकाहून अधिक विजेते आहेत ते खेळ लक्षात ठेवावेत. जोड्यांच्या प्रश्नांत सर्वात महत्त्वाची शिस्त म्हणजे स्तंभांतील घटकांची संख्या आणि त्यांची छापील खूण — कुठे a, b, c, कुठे अ, ब, क, कुठे रोमन अंक — नीट पाहणे, कारण या पेपरात ती एकसारखी नाही.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  2022 च्या अर्जुन पुरस्कारासाठी निवड झालेले लक्ष्य सेन कोणत्या खेळाशी संबंधित आहेत ?

  • (a)बुद्धिबळ
  • (b)बॅडमिंटन
  • (c)कबड्डी
  • (d)टेबल टेनिस

  उत्तर(b) बॅडमिंटन — लक्ष्य सेन यांना 2022 चा अर्जुन पुरस्कार बॅडमिंटनसाठी मिळाला; 2022 च्या बर्मिंगहॅम राष्ट्रकुल क्रीडा स्पर्धेत त्यांनी पुरुष एकेरीचे सुवर्णपदक जिंकले आणि त्याच वर्षी थॉमस चषक जिंकणाऱ्या भारतीय संघाचे ते सदस्य होते. त्याच यादीत बुद्धिबळासाठी भक्ती कुलकर्णी व आर. प्रज्ञानंद आणि कबड्डीसाठी साक्षी कुमारी यांची निवड झाली होती.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  अर्जुन पुरस्कार कोणत्या निकषावर आणि कोणत्या मंत्रालयाकडून दिला जातो ?

  • (a)एका हंगामातील सर्वोत्कृष्ट कामगिरीसाठी — गृह मंत्रालय
  • (b)सलग चार वर्षांच्या उत्कृष्ट कामगिरीसाठी — युवा व्यवहार व क्रीडा मंत्रालय
  • (c)प्रशिक्षकांच्या योगदानासाठी — शिक्षण मंत्रालय
  • (d)जीवनगौरव म्हणून — सांस्कृतिक मंत्रालय

  उत्तर(b) सलग चार वर्षांच्या उत्कृष्ट कामगिरीसाठी — युवा व्यवहार व क्रीडा मंत्रालय. 1961 साली सुरू झालेला हा पुरस्कार खेळाडूच्या सातत्यपूर्ण कामगिरीसाठी दिला जातो. प्रशिक्षकांच्या योगदानासाठी द्रोणाचार्य पुरस्कार आहे आणि जीवनगौरवासाठी ध्यानचंद पुरस्कार; देशाचा सर्वोच्च क्रीडा सन्मान मेजर ध्यानचंद खेलरत्न आहे.