MPSC 2023 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 67 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (3) — कम्पोसिटी – क्ल्युसिएसी. काहीही करण्यापूर्वी प्रश्नाची ओळ दोनदा वाचावी, कारण हा नकारार्थी प्रश्न आहे : 'चुकीची जोडी शोधा' म्हणजे जी जोडी टिकत नाही तिच्याकडे बोट दाखवायचे आहे; ज्या तीन जोड्यांबद्दल तुम्ही खात्री देऊ शकता त्या बाजूला ठेवायच्या आणि जी जुळत नाही तीच उत्तर. छापाईत 'चुकीची' या शब्दाला कोणतीही ठळकपणा दिलेला नाही, म्हणून ही दिशा स्वतः वाचूनच ओळखावी लागते. हा प्रश्न काय नाही हेही नोंदवावे — ही दोन स्तंभांची जोड्या जुळवण्याची रचना नाही. चारही क्रमांकित पर्याय हे स्वतःच वनस्पतिकुलांच्या नावांच्या पूर्ण जोड्या आहेत, मधे डॅश छापलेला आहे, आणि प्रत्येक छापलेली जोडी जशीच्या तशी तपासणे एवढेच काम आहे. या जोड्या करतात काय — तर प्रत्येक जुन्या वर्णनात्मक कुलनावाशेजारी त्याचे आधुनिक समतुल्य नाव ठेवतात. वनस्पतींच्या नामकरणात कुलनावे प्रकारवंशाच्या नावाला -aceae हा प्रत्यय जोडून प्रमाणित करण्यात आली; पण या साच्यात न बसणारी आठ जुनी नावे इतक्या सर्रास वापरात होती की आंतरराष्ट्रीय नामकरण संहितेने त्यांना पर्यायी नावे म्हणून चालू ठेवण्याची स्पष्ट मुभा दिली. ती आठ समतुल्ये अशी : पामी–अरेकेसी, ग्रामिनी–पोएसी, क्रुसिफेरी–ब्रासिकेसी, लेग्युमिनोसी–फॅबेसी, गुट्टिफेरी–क्ल्युसिएसी, अमबेलीफेरी–ॲपिएसी, कम्पोसिटी–ॲस्टरेसी आणि लॅबियटी–लॅमिएसी. ही यादी नेमकी आठाचीच आणि बंद असल्यामुळेच ती परीक्षेला योग्य ठरते. या यादीशी पर्याय ताडून पाहा : पर्याय (1) लॅबियटी–लॅमिएसी बरोबर, पर्याय (2) पामी–अरेकेसी बरोबर आणि पर्याय (4) अमबेलीफेरी–ॲपिएसी बरोबर. पर्याय (3) मात्र कम्पोसिटीला क्ल्युसिएसीशी जोडतो; दोन्ही अर्धे याच यादीतले आहेत, पण एकमेकांचे नाहीत. कम्पोसिटी हे सूर्यफूल, झेंडू व करडई यांच्या कुलाचे जुने नाव असून त्याचे आधुनिक नाव ॲस्टरेसी आहे, तर क्ल्युसिएसी हे गुट्टिफेरी या पूर्णपणे वेगळ्या कुलाचे आधुनिक नाव आहे. म्हणून तुटलेली जोडी हीच, आणि उत्तर पर्याय (3).

• (1)लॅबियटी – लॅमिएसी — ही जोडी बरोबर आहे, म्हणून नकारार्थी प्रश्नात ती उत्तर होऊ शकत नाही. लॅबियटी हे नाव या कुलाच्या फुलातील ओठासारख्या दुभंगलेल्या पाकळ्यांच्या रचनेवरून पडले, आणि त्याचे आधुनिक नाव लॅमिएसी हे Lamium या प्रकारवंशावरून बनवलेले आहे. हे तुळस, पुदिना, ओवा व सब्जा यांचे कुल असून त्यातील अनेक वनस्पती सुगंधी तेलांसाठी ओळखल्या जातात. या पर्यायाची अडचण माहितीची नसून वाचनाची आहे : प्रश्न बरोबर जोडी विचारतो असे गृहीत धरणारा उमेदवार पहिलीच बरोबर जोडी दिसताच थांबतो आणि हाच पर्याय भरतो. म्हणून अशा प्रश्नांत प्रत्येक जोडी बरोबर की चूक एवढे ठरवून खुणा करून ठेवाव्यात, आणि नंतर प्रश्नाची दिशा पुन्हा वाचून त्यानुसार पर्याय निवडावा.
• (2)पामी – अरेकेसी — ही जोडीही बरोबर आहे, म्हणून ती उत्तर नाही. पामी हे माडांच्या कुलाचे जुने नाव आणि अरेकेसी हे त्याचे आधुनिक नाव, जे Areca या प्रकारवंशावरून — म्हणजे सुपारीच्या झाडावरून — बनवले आहे. नारळ, सुपारी, खजूर आणि ताड ही सर्व याच कुलातील असून महाराष्ट्राच्या कोकण किनारपट्टीच्या अर्थव्यवस्थेत त्यांचे स्थान मोठे आहे. आठ पर्यायी कुलनावांच्या अधिकृत यादीत ही जोडी पहिल्या क्रमांकावर येते, त्यामुळे ती तपासणे सोपे असते. इथेही खरी परीक्षा प्रश्नाच्या दिशेची आहे : तिन्ही बरोबर जोड्यांपैकी कोणतीही निवडणे म्हणजे 'चुकीची जोडी शोधा' या सूचनेचे उलट पालन करणे, आणि नेमकी हीच चूक नकारार्थी प्रश्नांत सर्वाधिक होते.
• (4)अमबेलीफेरी – ॲपिएसी — ही जोडीदेखील बरोबर आहे. अमबेलीफेरी हे नाव या कुलाच्या छत्रीसारख्या फुलोऱ्यावरून — अम्बेल या पुष्पबंधावरून — पडले, आणि ॲपिएसी हे आधुनिक नाव Apium या प्रकारवंशावरून बनवले आहे. धणे, जिरे, बडीशेप, ओवा आणि गाजर ही सर्व याच कुलातील असून यातील बहुतेक वनस्पती मसाल्यांच्या पिकांत मोडतात. आठ अधिकृत पर्यायी नावांच्या यादीत ही जोडी नेहमीच येते, म्हणून तिची पडताळणी थेट करता येते. एक निरीक्षण लक्षात ठेवण्याजोगे : या यादीतील जुनी नावे एखाद्या लक्षणाचे वर्णन करतात — अम्बेल, ओठासारखी पाकळी, फुलांचा संयुक्त गुच्छ, फुलीसारख्या चार पाकळ्या — तर आधुनिक नावे प्रकारवंशावरून बनवलेली असतात; हा नमुना ओळखला की जोडी बरोबर आहे की नाही हे पाठांतराशिवायही बरेचदा ठरवता येते.

वनस्पतींच्या वर्गीकरणात कुल हा जाती व वंशाच्या वरचा गट आहे, आणि आंतरराष्ट्रीय नामकरण संहितेने कुलनावे एका ठरावीक साच्यात प्रमाणित केली : त्या कुलातील एका प्रकारवंशाच्या नावाला -aceae हा प्रत्यय जोडायचा. Rosa वरून रोझेसी, Solanum वरून सोलॅनेसी, Brassica वरून ब्रासिकेसी अशी नावे याच नियमाने बनतात. पण या नियमाच्या आधीपासून वापरात असलेली आठ नावे वेगळी होती — ती प्रकारवंशावरून नव्हे तर कुलाच्या एखाद्या ठळक लक्षणाच्या वर्णनावरून बनलेली होती, आणि इतकी रूढ झाली होती की संहितेने त्यांना पर्यायी नावे म्हणून वैध ठरवले. त्यांची यादी बंद असून नेमकी आठ जोड्यांची आहे : पामी–अरेकेसी, ग्रामिनी–पोएसी, क्रुसिफेरी–ब्रासिकेसी, लेग्युमिनोसी–फॅबेसी, गुट्टिफेरी–क्ल्युसिएसी, अमबेलीफेरी–ॲपिएसी, कम्पोसिटी–ॲस्टरेसी आणि लॅबियटी–लॅमिएसी. जुनी नावे वर्णनात्मक आहेत हे लक्षात घेतले की ती लक्षात ठेवणेही सोपे होते — अमबेलीफेरीचा छत्रीसारखा फुलोरा, कम्पोसिटीचा अनेक लहान पुष्पकांचा संयुक्त गुच्छ, लॅबियटीची ओठासारखी दुभंगलेली पुष्पमुकुट रचना, क्रुसिफेरीच्या फुलीसारख्या चार पाकळ्या, ग्रामिनीचे गवत आणि लेग्युमिनोसीची शेंग. आधुनिक नावे मात्र प्रकारवंशाची : Apium, Aster, Lamium, Brassica, Poa, Faba, Areca, Clusia. या यादीतील दोन कुले विशेष मोठी आहेत — ॲस्टरेसी हे सपुष्प वनस्पतींच्या सर्वांत मोठ्या कुलांपैकी एक असून त्याचे वैशिष्ट्य कॅपिट्युलम हा पुष्पबंध आहे, ज्यात असंख्य लहान पुष्पके एका सामायिक पुष्पासनावर दाटीवाटीने बसतात आणि संपूर्ण गुच्छ एकाच फुलासारखा दिसतो; तर फॅबेसी हे शेंगवर्गीय कुल मूलगाठींतील जीवाणूंमार्फत होणाऱ्या नत्रस्थिरीकरणामुळे शेतीच्या दृष्टीने महत्त्वाचे आहे.

एमपीएससीच्या जीवशास्त्र विभागात वनस्पती वर्गीकरणावरील प्रश्न मर्यादित पण नियमित येतात, आणि जुन्या व नव्या कुलनावांची ही आठ जोड्यांची यादी हा त्यातील सर्वांत परीक्षायोग्य भाग आहे — कारण ती बंद आहे, तिच्यात संदिग्धता नाही आणि तिच्यातून जोडी-प्रश्न सहज बांधता येतो. आयोग अशा प्रश्नांची रचना एका ठरावीक पद्धतीने करतो : चारही जोड्यांतील आठही नावे खऱ्या यादीतलीच घ्यायची, आणि फक्त एका जोडीत नावांची अदलाबदल करायची. इथे कम्पोसिटीचा खरा जोडीदार ॲस्टरेसी आहे आणि क्ल्युसिएसीचा खरा जोडीदार गुट्टिफेरी; दोन्ही अर्धे ओळखीचे वाटतात म्हणूनच ती जोडी सहज नजरेतून सुटते. यावर उपाय म्हणजे अशा प्रश्नांना यादीच्या स्मरणाने नव्हे तर जोडीच्या पडताळणीने सामोरे जाणे — प्रत्येक अर्ध्याचा खरा जोडीदार मनात आणून तो छापलेल्या जोडीदाराशी ताडून पाहणे. दुसरा आणि तितकाच महत्त्वाचा मुद्दा प्रश्नाच्या दिशेचा आहे. या पेपरातील सात प्रश्न नकारार्थी आहेत आणि त्यांपैकी एकातही नकारदर्शक शब्द ठळक छापलेला नाही — प्रतिलेखन करणाऱ्यांनी भिंगाखाली तपासून हे नोंदवले आहे. म्हणून 'चुकीची', 'नाही', 'बिगर-' असे शब्द स्वतः शोधून अधोरेखित करण्याची सवय या पेपरात थेट गुणांत मोजली जाते. मराठी स्तंभात दोन्ही कुलनावे देवनागरीत लिप्यंतरित छापली आहेत, तर इंग्रजी स्तंभात ती लॅटिन लिपीत आहेत.

• आंतरराष्ट्रीय नामकरण संहितेने आठ जुन्या वर्णनात्मक कुलनावांना प्रमाणित -aceae रूपांचे पर्याय म्हणून वैध ठरवले आहे : पामी/अरेकेसी, ग्रामिनी/पोएसी, क्रुसिफेरी/ब्रासिकेसी, लेग्युमिनोसी/फॅबेसी, गुट्टिफेरी/क्ल्युसिएसी, अमबेलीफेरी/ॲपिएसी, कम्पोसिटी/ॲस्टरेसी आणि लॅबियटी/लॅमिएसी.
• कम्पोसिटी हे ॲस्टरेसीचे पर्यायी नाव आहे, क्ल्युसिएसीचे नव्हे; म्हणूनच पर्याय (3) मधील छापलेली जोडी तुटते. क्ल्युसिएसी हे गुट्टिफेरी या पूर्णपणे वेगळ्या कुलाचे आधुनिक नाव आहे.
• जुनी कुलनावे एखाद्या लक्षणाचे वर्णन करतात — अमबेलीफेरीचा छत्रीसारखा फुलोरा, कम्पोसिटीचा संयुक्त पुष्पगुच्छ, लॅबियटीची ओठासारखी पुष्पमुकुट रचना, क्रुसिफेरीच्या फुलीसारख्या चार पाकळ्या — तर आधुनिक नावे Apium, Aster, Lamium, Brassica अशा प्रकारवंशांवरून बनवलेली आहेत.
• ॲस्टरेसी हे सूर्यफूल, झेंडू व करडई यांचे कुल असून त्याचे वेगळेपण कॅपिट्युलम या पुष्पबंधात आहे : असंख्य लहान पुष्पके एका सामायिक पुष्पासनावर दाटीवाटीने बसतात आणि संपूर्ण गुच्छ एकाच फुलासारखा भासतो.
• क्ल्युसिएसी, म्हणजे पूर्वीचे गुट्टिफेरी, या कुलात Garcinia हा वंश येतो, आणि Garcinia indica म्हणजे कोकम त्याच वंशातील आहे — महाराष्ट्राच्या कोकण भागातील आर्थिकदृष्ट्या महत्त्वाचे फळ.

• प्रश्न नकारार्थी आहे हे न वाचता बरोबर जोडी निवडणे — 'चुकीची जोडी शोधा' असे विचारले असून तीन जोड्या बरोबर आणि एकच चुकीची आहे, आणि छापाईत नकाराला कोणतेही चिन्ह नाही
• कम्पोसिटीचा जोडीदार क्ल्युसिएसी मानणे; कम्पोसिटीचे आधुनिक नाव ॲस्टरेसी असून क्ल्युसिएसी हे गुट्टिफेरीचे आधुनिक नाव आहे
• दोन्ही नावे ओळखीची वाटतात म्हणून जोडी बरोबर आहे असे गृहीत धरणे — आयोग खऱ्या यादीतलीच नावे घेऊन फक्त त्यांची जोडणी बदलतो
• ही दोन स्तंभांची जोड्या जुळवण्याची रचना आहे असे समजून पर्यायांत नसलेली जुळणी शोधत बसणे; इथे प्रत्येक क्रमांकित पर्यायच स्वतंत्र पूर्ण जोडी आहे
• आठ पर्यायी नावांची यादी खुली आहे असे मानून प्रत्येक जुन्या नावाला काहीतरी आधुनिक जोडीदार शोधणे — ही यादी नेमकी आठ जोड्यांचीच आणि बंद आहे

वनस्पती वर्गीकरणावर एमपीएससी बहुधा जोडी-स्वरूपाचे प्रश्न विचारते, आणि जुन्या-नव्या कुलनावांची यादी हा त्यांचा सर्वांत आवडता स्रोत आहे कारण ती बंद, निःसंदिग्ध व मोजकी आहे. विचारण्याची तीन रूपे दिसतात : चुकीची जोडी ओळखा, बरोबर जोडी ओळखा, किंवा एखाद्या पिकाचे कुल विचारा. तिन्हींत चुकीचे पर्याय एकाच पद्धतीने बांधले जातात — यादीतलीच नावे घेऊन त्यांची जोडणी फिरवणे — म्हणून केवळ नावांची ओळख उपयोगाची नाही, प्रत्येक नावाचा खरा जोडीदार पक्का असावा लागतो. या गटाची तयारी करताना आठ जोड्यांची यादी आणि प्रत्येक कुलातील दोन-तीन परिचित पिके एकत्र लिहून काढणे पुरेसे ठरते. आणि नकारार्थी रचना ही एमपीएससीच्या पेपरातील नियमित बाब असल्याने प्रत्येक प्रश्नाची दिशा आधी ठरवण्याची सवय स्वतंत्रपणे कमावावी लागते, कारण या पेपरात नकारदर्शक शब्द ठळक छापलेला नाही.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  क्रुसिफेरी या जुन्या कुलनावाचे आधुनिक समतुल्य नाव कोणते आहे ?

  • (a)फॅबेसी
  • (b)ब्रासिकेसी
  • (c)ॲस्टरेसी
  • (d)पोएसी

  उत्तर(b) ब्रासिकेसी — क्रुसिफेरी हे नाव या कुलाच्या फुलीसारख्या मांडणीत बसणाऱ्या चार पाकळ्यांवरून पडले, आणि त्याचे आधुनिक नाव Brassica या प्रकारवंशावरून ब्रासिकेसी असे बनवले आहे. मोहरी, कोबी, फ्लॉवर, मुळा व सलगम ही याच कुलातील पिके आहेत. फॅबेसी हे लेग्युमिनोसीचे, ॲस्टरेसी हे कम्पोसिटीचे आणि पोएसी हे ग्रामिनीचे आधुनिक नाव आहे.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  सूर्यफूल व झेंडू यांच्या कुलाचे वैशिष्ट्य असलेला, अनेक लहान पुष्पके एका सामायिक पुष्पासनावर दाटीवाटीने बसून एकाच फुलासारखा भासणारा पुष्पबंध कोणता ?

  • (a)अम्बेल
  • (b)स्पाइक
  • (c)कॅपिट्युलम
  • (d)रेसीम

  उत्तर(c) कॅपिट्युलम — ॲस्टरेसी म्हणजेच कम्पोसिटी या कुलाचे हे ओळखचिन्ह आहे, आणि 'कम्पोसिटी' हे जुने नावही याच संयुक्त रचनेवरून पडले. अम्बेल हा छत्रीसारखा पुष्पबंध ॲपिएसी म्हणजेच अमबेलीफेरी कुलाचे वैशिष्ट्य आहे, तर स्पाइक व रेसीम हे लांबट अक्षावर फुले बसणारे वेगळे प्रकार आहेत.