MPSC 2022 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 48 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (2) — फक्त विधाने (a) आणि (c). विधान (a) बरोबर आहे. पिट्यूटरी किंवा हायपोफायसीस ही वाटाण्याएवढी ग्रंथी कवटीच्या तळाशी असलेल्या हाडाच्या खोबणीत बसलेली असते आणि वरच्या हायपोथालेमसशी एका आखूड देठाने जोडलेली असते; तिने सोडलेली अनेक संप्रेरके सामान्य ऊतीवर मुळीच काम न करता दुसऱ्या अंतःस्रावी ग्रंथींवर काम करतात आणि अवटू ग्रंथी, अधिवृक्क ग्रंथीचे बाह्यक व जननग्रंथी यांना स्वतःची संप्रेरके सोडायला लावतात; म्हणूनच तिला मास्टर अंतःस्रावी ग्रंथी म्हणतात. विधान (c) हेही बरोबर आहे. ऑक्सिटोसीन व व्हेसोप्रेसीन ही संप्रेरके पिट्यूटरीच्या मागील भागातून रक्तात सोडली जातात; ऑक्सिटोसीन प्रसूतीच्या वेळी गर्भाशयाच्या अनैच्छिक स्नायूंचे आकुंचन घडवते आणि स्तनग्रंथींतून दूध बाहेर पडायला लावते, तर व्हेसोप्रेसीन — ज्याला प्रतिमूत्रल संप्रेरक असेही म्हणतात — मूत्रपिंडाच्या नलिकांवर काम करून पाण्याचे पुनःशोषण घडवते व मूत्र दाट करते; ते कमी पडले की मूत्रमेह (डायबेटीस इन्सिपिडस) हा विकार होतो. विधान (c) बाबत एक बारकावा माहीत असणे उपयोगी : ही दोन्ही संप्रेरके प्रत्यक्षात हायपोथालेमसमधील चेतापेशी तयार करतात आणि त्या पेशींच्या अक्षतंतूंतून खाली उतरून ती मागील खंडात पोहोचतात; तो खंड ती साठवतो आणि गरजेनुसार सोडतो — म्हणजे मागील पिट्यूटरी हा कारखाना नसून साठवण व सोडण्याची जागा आहे, आणि म्हणूनच त्याचे वर्णन ग्रंथिल ऊती नव्हे तर चेता ऊती असे केले जाते. विधान (b) उघडपणे चुकीचे आहे, आणि याच विधानावर संपूर्ण प्रश्न बांधलेला आहे. ते दोन्ही खंडांची अदलाबदल करते. पिट्यूटरीचा पुढील भाग म्हणजे ॲडीनोहायपोफायसीस — या नावाचा अर्थच ग्रंथिल हायपोफायसीस — आणि मागील भाग म्हणजे न्युरोहायपोफायसीस, म्हणजे चेतायुक्त हायपोफायसीस; विधान ते नेमके उलटे मांडते. एवढ्या एका चुकीने पर्याय (4) निकालात निघतो, कारण विधान (b) असलेला तो एकमेव दुसरा पर्याय आहे; आणि विधान (a) बरोबर असल्याने पर्याय (3) बाद होतो, कारण त्यासाठी विधान (a) चूक ठरावे लागेल. मग निवड पर्याय (1) व पर्याय (2) यांच्यात उरते, आणि हे दोन्ही केवळ एका गोष्टीत वेगळे आहेत — विधान (d) बरोबर विधानांत मोजायचे की नाही. आयोगाची अंतिम उत्तरतालिका पर्याय (2) देते आणि हे कार्ड त्या तालिकेला धरून लिहिलेले आहे : तालिका बरोबर मानत असलेल्या विधानांत विधान (d) नाही, म्हणून उत्तर फक्त (a) आणि (c) असे आहे. तरीही पाठ्यपुस्तके शरीरक्रियाशास्त्र ज्या रूपात देतात ते रूप विद्यार्थ्यांनी शिकून ठेवावे, आणि तिथली भूमिका अशी की विधान (d) मध्ये आद्याक्षरांनी नाव घेतलेली संप्रेरके — वृद्धी संप्रेरक (एस.टी.एच.), अवटू-उत्तेजक संप्रेरक (टी.एस.एच.) आणि अधिवृक्क बाह्यक-उत्तेजक संप्रेरक (ए.सी.टी.एच.) — ही प्रोलॅक्टिन व दोन जननग्रंथी-उत्तेजक संप्रेरकांसह पुढच्या खंडाची, म्हणजे ॲडीनोहायपोफायसीसची उत्पादने आहेत. विधानांची यादी एकसंध वर्णन म्हणून वाचली — म्हणजे विधान (b) ने आत्ताच दिलेली ॲडीनोहायपोफायसीसची व्याख्या विधान (d) ला वारशाने मिळते असे मानले — तर विधान (d) वगळले जाणे सुसंगत ठरते; आणि साखळीने जोडलेल्या विधान-यादीत सुरुवातीलाच पेरलेली चूक पुढच्या विधानांत वाहत जाऊ शकते याची ती आठवण आहे. खूण करायचे उत्तर पर्याय (2). एक वाचनसूचना नोंदवण्याजोगी : प्रश्नाचा छापील मायना पिट्यूटरी 'हायपोथालेमस मध्ये असते' असे म्हणतो; प्रत्यक्षात ती हायपोथालेमसच्या खाली स्वतंत्रपणे बसलेली असून त्याच्याशी देठाने जोडलेली आहे.

• (1)(a), (c) आणि (d) — हा पर्याय उत्तरतालिका बरोबर मानत असलेल्या दोन विधानांत विधान (d) जोडतो, आणि हा प्रश्न चुकवणाऱ्या बहुतेक उमेदवारांनी नेमका हाच निवडलेला असेल, कारण विधान (d) मधील संप्रेरके पुढच्या खंडाची उत्पादने म्हणूनच शिकवली जातात. तालिकेतले उत्तर मात्र हे नाही : आयोगाची अंतिम उत्तरतालिका पर्याय (2) देते, जो फक्त विधाने (a) व (c) मोजतो, आणि प्रत्यक्ष परीक्षेवर लिहिलेले कार्ड प्रकाशित तालिकेला धरून जाते. या पर्यायातून उपयोगी घेण्याजोगी गोष्ट म्हणजे विधान (d) चा आशय, जो हा घटक कसाही तपासला गेला तरी शिकून ठेवण्याजोगा आहे. वृद्धी संप्रेरक म्हणून अधिक परिचित असलेले सोमॅटोट्रॉपिक संप्रेरक लांब हाडांची व मऊ ऊतींची वाढ नियंत्रित करते; बालपणी त्याचे आधिक्य झाल्यास महाकायत्व आणि वाढ थांबल्यानंतर झाल्यास ॲक्रोमेगॅली होते, तर बालपणी त्याची कमतरता पिट्यूटरी खुजेपणा घडवते. अवटू-उत्तेजक संप्रेरक अवटू ग्रंथीला थायरॉक्सिन सोडायला लावते, आणि अधिवृक्क बाह्यक-उत्तेजक संप्रेरक अधिवृक्क ग्रंथीच्या बाह्यकाला त्याची स्टेरॉइड संप्रेरके सोडायला लावते.
• (3)फक्त (d) — हा पर्याय स्वीकारायचा तर विधाने (a) व (c) खोटी ठरावी लागतील, आणि त्यांपैकी एकही खोटे नाही. प्रत्येक प्रमाणित मांडणीत पिट्यूटरीला मास्टर अंतःस्रावी ग्रंथी म्हटले जाते, आणि नेमके याच कारणाने की तिची उत्तेजक संप्रेरके अवटू ग्रंथी, अधिवृक्क बाह्यक व जननग्रंथी यांच्यावर नियंत्रण ठेवतात; आधुनिक शरीरक्रियाशास्त्र त्यात एवढी भर घालते की पिट्यूटरीवर स्वतःवर हायपोथालेमसचे नियंत्रण असते व ते रक्तवाहिन्यांच्या खास द्वारक व्यवस्थेतून वाहणाऱ्या सोडणाऱ्या व रोखणाऱ्या संप्रेरकांद्वारे चालते — पण ही भर त्या पदवीला मर्यादा घालते, ती काढून घेत नाही. ऑक्सिटोसीन व व्हेसोप्रेसीन हीदेखील मागील खंडाला बरोबरच जोडलेली आहेत; तोच खंड ती साठवतो आणि रक्तात सोडतो. या रचनेत दोन भक्कम प्रस्थापित विधाने नाकारून तिसरे टिकवणारा पर्याय तोट्याचा सौदा असतो, आणि सर्वसाधारण नियम असा की ज्या विधानाबद्दल सर्वाधिक खात्री आहे त्यावरून वगळणी सुरू करावी — इथे ती खात्री विधान (b) मधील अदलाबदलीबद्दल आणि विधान (c) च्या स्पष्ट बरोबरपणाबद्दल आहे.
• (4)फक्त (b) आणि (d) — या पर्यायात विधान (b) आहे, आणि यादीतील एकमेव स्पष्ट चूक तेच आहे : ते पुढच्या भागाला न्युरोहायपोफायसीस आणि मागच्या भागाला ॲडीनोहायपोफायसीस म्हणते, म्हणजे नेमके उलटे. बरोबर जुळणी नावांतूनच निश्चित होते, आणि ती नावे अर्थासह शिकून ठेवणे मनमानी खुणा म्हणून पाठ करण्यापेक्षा चांगले. ॲडीनो- म्हणजे ग्रंथीसंबंधी, आणि पुढचा खंड ही खरोखरची ग्रंथिल ऊती असून हायपोथालेमसच्या सूचनेनुसार तो स्वतःची संप्रेरके तयार करून स्रवतो. न्युरो- म्हणजे चेतासंबंधी, आणि मागचा खंड हा मेंदूचाच वाढलेला भाग असून मुख्यतः हायपोथालेमसमधील पेशींच्या चेतातंतूंच्या टोकांचा बनलेला आहे; म्हणूनच तो स्वतः संप्रेरके न बनवता दुसरीकडे बनलेली संप्रेरके साठवतो व सोडतो. विधान (b) असलेला कोणताही पर्याय पाहताक्षणी खोडता येतो, आणि तेच आधी करणे हा या प्रश्नात शिरण्याचा सर्वात जलद मार्ग आहे.

पिट्यूटरी ग्रंथी ही मेंदूच्या तळाशी असलेली लहानशी रचना असून ती स्फेनॉइड हाडाच्या खोबणीत बसलेली असते व देठाने हायपोथालेमसशी जोडलेली असते; तिचे उगम व वर्तन या दोन्ही दृष्टींनी अगदी वेगळे असे दोन भाग पडतात. पुढचा खंड, म्हणजे ॲडीनोहायपोफायसीस, ग्रंथिल ऊती असून तो स्वतःची संप्रेरके तयार करतो : वृद्धी संप्रेरक, ज्याला सोमॅटोट्रॉपिक संप्रेरकही म्हणतात; प्रोलॅक्टिन, जे दुधाची निर्मिती घडवते; अवटू-उत्तेजक संप्रेरक, जे अवटू ग्रंथीवर काम करते; अधिवृक्क बाह्यक-उत्तेजक संप्रेरक, जे अधिवृक्क ग्रंथीच्या बाह्यकावर काम करते; आणि पुटक-उत्तेजक व पीतपिंड-उत्तेजक ही दोन जननग्रंथी-उत्तेजक संप्रेरके, जी स्त्रीबीजग्रंथी व वृषणांवर काम करतात. त्याच्या कार्यावर हायपोथालेमसचे नियंत्रण असते; तो रक्तवाहिन्यांच्या स्वतंत्र व्यवस्थेतून सोडणारी व रोखणारी संप्रेरके त्याच्याकडे पाठवतो. मागचा खंड, म्हणजे न्युरोहायपोफायसीस, ही चेता ऊती असून तो स्वतंत्र ग्रंथी नसून हायपोथालेमसचाच विस्तार आहे; ऑक्सिटोसीन व व्हेसोप्रेसीन ही संप्रेरके हायपोथालेमसमधील चेतापेशींत तयार होतात, त्यांच्या अक्षतंतूंतून खाली या खंडात येतात आणि रक्तप्रवाहात सोडली जाईपर्यंत तिथेच साठवली जातात. या ग्रंथीशी जोडलेले विकार तिच्या संप्रेरकांइतक्याच वेळा विचारले जातात : वृद्धी संप्रेरकाचे आधिक्य वाढीच्या वयात महाकायत्व आणि वाढ थांबल्यावर ॲक्रोमेगॅली घडवते, त्याची कमतरता पिट्यूटरी खुजेपणा घडवते, आणि व्हेसोप्रेसीन कमी पडल्यास मूत्रमेह होतो, ज्यात पातळ मूत्र मोठ्या प्रमाणात जाते.

हा साखळीने जोडलेल्या विधानांचा प्रश्न आहे — प्रारंभीच्या वाक्यानंतर एकाच अवयवाविषयीचे चार दावे येतात — आणि अशा याद्या विधान-विधान करून नव्हे तर एकसंधपणे का वाचाव्या लागतात हे तो दाखवतो. यादीतले दुसरे विधान ग्रंथीच्या दोन खंडांची अदलाबदल करते, आणि ज्या संज्ञांची व्याख्या ते चुकीची देते त्याच संज्ञा त्याच्या पुढच्या विधानात पुन्हा वापरल्या जातात. ती सुरुवातीचीच चूक ओळखणे हा या प्रश्नातून जाण्याचा सर्वात वेगवान आणि सर्वात सुरक्षित मार्ग आहे, कारण ते विधान असलेला कोणताही पर्याय लगेच खोडता येतो. एमपीएससी अंतःस्रावी संस्था नियमितपणे आणि ठरावीक आकारांत विचारते : नाव घेतलेली ग्रंथी कोणते संप्रेरक स्रवते, नाव घेतलेले संप्रेरक कोणती ग्रंथी स्रवते, आधिक्य वा कमतरतेने कोणता विकार होतो, आणि याच प्रकारच्या विधान-याद्या. सामग्री मर्यादित असून ती एका तक्त्याला बक्षीस देते — ग्रंथी, संप्रेरक, लक्ष्य, परिणाम, आधिक्याचा विकार, कमतरतेचा विकार — आणि तो तक्ता पिट्यूटरी, अवटू, परावटू, अधिवृक्क, स्वादुपिंड व जननग्रंथी यांच्यासाठी भरून ठेवावा. विशेषतः पिट्यूटरीसाठी अत्यावश्यक शिस्त म्हणजे दोन खंड वेगळे ठेवणे, कारण या ग्रंथीवरचा जवळपास प्रत्येक प्रश्न कोणता खंड काय करतो यावरच फिरतो.

• पिट्यूटरीला मास्टर अंतःस्रावी ग्रंथी म्हणतात, कारण तिची उत्तेजक संप्रेरके अवटू ग्रंथी, अधिवृक्क बाह्यक व जननग्रंथींसह इतर अंतःस्रावी ग्रंथींवर नियंत्रण ठेवतात; तिच्यावर स्वतःवर हायपोथालेमसचे नियंत्रण असते आणि ते सोडणाऱ्या व रोखणाऱ्या संप्रेरकांद्वारे चालते.
• पिट्यूटरीचा पुढचा खंड म्हणजे ॲडीनोहायपोफायसीस, जो ग्रंथिल ऊती आहे, आणि मागचा खंड म्हणजे न्युरोहायपोफायसीस, जो चेता ऊती आहे — या प्रश्नातील विधान (b) याच्या नेमके उलटे सांगते.
• ऑक्सिटोसीन व व्हेसोप्रेसीन ही संप्रेरके मागच्या पिट्यूटरीतून सोडली जातात; ती हायपोथालेमसमधील चेतापेशींत तयार होऊन त्यांच्या अक्षतंतूंतून त्या खंडात पोहोचतात आणि सोडली जाईपर्यंत तिथे साठवली जातात.
• ऑक्सिटोसीन प्रसूतीच्या वेळी गर्भाशयाच्या अनैच्छिक स्नायूंचे आकुंचन घडवते व दूध बाहेर पडायला लावते, तर प्रतिमूत्रल संप्रेरक असलेले व्हेसोप्रेसीन मूत्रपिंडाच्या नलिकांकडून पाण्याचे पुनःशोषण घडवते; ते कमी पडल्यास मूत्रमेह होतो.
• वृद्धी संप्रेरक, प्रोलॅक्टिन, अवटू-उत्तेजक संप्रेरक, अधिवृक्क बाह्यक-उत्तेजक संप्रेरक आणि दोन जननग्रंथी-उत्तेजक संप्रेरके ही पुढच्या खंडाची संप्रेरके आहेत; वृद्धी संप्रेरकाच्या आधिक्याने बालकांत महाकायत्व व प्रौढांत ॲक्रोमेगॅली होते आणि कमतरतेने पिट्यूटरी खुजेपणा येतो.

• पिट्यूटरीचे दोन खंड उलटे करणे — विधान (b) मध्ये पेरलेली चूक हीच आहे आणि या ग्रंथीबाबत होणारी सर्वात सामान्य चूकही हीच आहे
• साखळीने जोडलेली विधान-यादी एक-एक ओळ करून वाचणे, जेव्हा आधीच्या विधानात चुकीची दिलेली व्याख्या पुढच्या विधानांत वाहत जाऊ शकते
• ऑक्सिटोसीन व व्हेसोप्रेसीन मागची पिट्यूटरी तयार करते असे मानणे, जेव्हा ती हायपोथालेमसच्या चेतापेशींनी बनवलेली संप्रेरके केवळ साठवते व सोडते
• वाढीच्या वयाच्या आधी व नंतर वृद्धी संप्रेरकाच्या आधिक्याचे परिणाम एकमेकांत मिसळणे; ते अनुक्रमे महाकायत्व व ॲक्रोमेगॅली असे वेगळे आहेत

एमपीएससीच्या प्रश्नपत्रिकांत मानवी शरीरक्रियाशास्त्रातील सर्वाधिक खात्रीने विचारल्या जाणाऱ्या भागांपैकी अंतःस्रावी संस्था एक आहे. आयोग विचारतो की नाव घेतलेले संप्रेरक कोणती ग्रंथी स्रवते, नाव घेतलेला परिणाम कोणते संप्रेरक घडवते, नाव घेतलेला विकार कोणत्या कमतरतेने होतो; आणि इथल्यासारखे अनेक विधानांचे प्रश्नही तो मांडतो, ज्यात एका ग्रंथीविषयीचे चार दावे वेगळे करावे लागतात. पिट्यूटरीवरचे प्रश्न जवळपास नेहमीच दोन खंडांच्या विभागणीवर फिरतात, म्हणून पिट्यूटरीचे प्रत्येक संप्रेरक त्याच्या खंडाला जोडता येणाऱ्या उमेदवाराने विचारता येण्याजोगे बहुतेक सर्व झाकलेले असते. हा घटक कसा बांधला आहे तेही पाहण्याजोगे, कारण हा साचा पुन्हा पुन्हा येतो : तथ्यात्मक प्रारंभवाक्य, आणि मग अशी यादी जिच्यातले एक विधान पुढच्या विधानाला लागणाऱ्या संज्ञेची व्याख्याच चुकीची देते. यावर रक्षण देणारी सवय म्हणजे कोणत्याही विधानाचे मूल्यमापन करण्याआधी संपूर्ण यादी वाचून घेणे.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  पिट्यूटरी ग्रंथीच्या मागील खंडाचे वर्णन खालीलपैकी कोणते बरोबर करते ?

  • (a)तो ॲडीनोहायपोफायसीस असून अवटू-उत्तेजक संप्रेरक तयार करतो
  • (b)तो न्युरोहायपोफायसीस असून हायपोथालेमसमध्ये तयार झालेली संप्रेरके साठवतो
  • (c)तो ग्रंथिल ऊती असून वृद्धी संप्रेरक तयार करतो
  • (d)तो स्वरयंत्राखाली असलेल्या अवटू ग्रंथीचा एक भाग आहे

  उत्तर(b) तो न्युरोहायपोफायसीस असून हायपोथालेमसमध्ये तयार झालेली संप्रेरके साठवतो — मागचा खंड ही ग्रंथी नसून चेता ऊती आहे आणि तो हायपोथालेमसचाच विस्तार म्हणून तयार होतो; ऑक्सिटोसीन व व्हेसोप्रेसीन हायपोथालेमसमधील चेतापेशींच्या अक्षतंतूंतून त्याच्यापर्यंत येतात आणि रक्तात सोडली जाईपर्यंत तिथे साठवली जातात. पुढचा खंड, म्हणजे ॲडीनोहायपोफायसीस, हा ग्रंथिल भाग असून तो वृद्धी संप्रेरक, प्रोलॅक्टिन, अवटू-उत्तेजक संप्रेरक, अधिवृक्क बाह्यक-उत्तेजक संप्रेरक व जननग्रंथी-उत्तेजक संप्रेरके तयार करतो.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  एका व्यक्तीला पातळ मूत्र मोठ्या प्रमाणात होते आणि सतत तहान लागते. खालीलपैकी कोणत्या संप्रेरकाची कमतरता हे सर्वाधिक संभाव्य कारण आहे ?

  • (a)इन्शुलीन
  • (b)थायरॉक्सिन
  • (c)व्हेसोप्रेसीन
  • (d)अ‍ॅड्रिनॅलिन

  उत्तर(c) व्हेसोप्रेसीन — प्रतिमूत्रल संप्रेरक असेही म्हटले जाणारे हे संप्रेरक मूत्रपिंडाच्या नलिकांवर काम करून पाणी पुन्हा रक्तात शोषून घेते; ते कमी पडले की मूत्रपिंडाला मूत्र दाट करता येत नाही आणि मूत्रमेह हा विकार होतो, ज्यात पातळ मूत्र मोठ्या प्रमाणात जाते आणि तहान सतत लागते. इन्शुलीनच्या कमतरतेने मधुमेह होतो, जो पाण्याच्या तोलाचा नव्हे तर रक्तशर्करेचा विकार आहे, आणि नेमक्या याच फरकाने हे दोन विकार ओळखले जातात.