MPSC 2023 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 100 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (4) — म्हणजे a शी ii, b शी i, c शी iv आणि d शी iii. दोन स्तंभ शेजारीशेजारी छापलेले असतात कारण वाचकाने ते जुळवायचे असतात; पानावर नावासमोर उभा दिसणारा घटक त्या नावाचा जोडीदार नसतो, आणि जोडी नेमकी काय आहे हे फक्त चार पर्यायच सांगतात. आता 2023 च्या चारही पद्मश्री विजेत्यांकडे पाहू. घटक a म्हणजे रमेश पतंगे यांना साहित्य आणि शिक्षण या क्षेत्रात, म्हणजे घटक ii मध्ये, हा पुरस्कार मिळाला — ते महाराष्ट्रातील मराठी लेखक, संपादक व सामाजिक कार्यकर्ते असून सामाजिक समरसता, जातिविषयक सुधारणा आणि घटनात्मक जाणीव हे त्यांच्या लेखनाचे विषय आहेत. घटक b म्हणजे डॉ. महेंद्र पाल यांना विज्ञान आणि अभियांत्रिकी या क्षेत्रात, म्हणजे घटक i मध्ये, पुरस्कार मिळाला — गुजरातचे हे पशुवैद्यकीय शास्त्रज्ञ व प्राध्यापक प्राण्यांच्या आजारांत बुरशीच्या भूमिकेवरील संशोधनासाठी ओळखले जातात आणि त्यांना भारतातील पशुवैद्यकीय बुरशीशास्त्राचे जनक म्हटले जाते. घटक c म्हणजे उमाशंकर पांडे — ज्यांचे नाव सामान्यतः पांडेय असे लिहिले जाते — यांना समाज कार्य या क्षेत्रात, म्हणजे घटक iv मध्ये, पुरस्कार मिळाला; उत्तर प्रदेशातील हे सामाजिक कार्यकर्ते भूजल व जलसंधारणाच्या कामासाठी ओळखले जातात. घटक d म्हणजे परशुराम खुणे यांना कला या क्षेत्रात, म्हणजे घटक iii मध्ये, पुरस्कार मिळाला — गडचिरोलीतील हे झाडीपट्टी रंगभूमीचे कलावंत ‘विदर्भाचे दादा कोंडके’ म्हणून ओळखले जातात, त्यांनी पाच हजारांहून अधिक प्रयोगांत सुमारे आठशे भूमिका केल्या आहेत आणि व्यसनमुक्ती, स्वच्छता व नक्षलग्रस्त भागातील तरुणांच्या पुनर्वसनासारख्या सामाजिक कारणांसाठी लोकरंगभूमीचा वापर केला आहे. म्हणून जुळणी a - ii, b - i, c - iv, d - iii अशी होते, जी पर्याय (4) आहे. जोड्यांच्या कोणत्याही प्रश्नाप्रमाणे इथेही रचनाच बरेच काम करते : प्रत्येक क्षेत्र नेमके एकदाच वापरले जात असल्याने एक खात्रीची जोडी संपूर्ण प्रश्न सोडवू शकते. इथे दोन जोड्या स्वतंत्रपणे निर्णायक आहेत — b शी i फक्त पर्याय (4) मध्येच आहे, आणि d शी iii सुद्धा फक्त पर्याय (4) मध्येच — म्हणजे डॉ. महेंद्र पाल यांचे क्षेत्र किंवा परशुराम खुणे यांचे क्षेत्र यांपैकी एकच माहीत असलेल्या उमेदवाराला दुसरे काहीही लागत नाही.

• (1)a - ii, b - iii, c - i, d - iv — हा पर्याय a शी ii, b शी iii, c शी i आणि d शी iv जोडतो — म्हणजे रमेश पतंगे यांना साहित्य आणि शिक्षण, जे बरोबर आहे; आणि पुढे डॉ. महेंद्र पाल यांना कला, उमाशंकर पांडे यांना विज्ञान आणि अभियांत्रिकी आणि परशुराम खुणे यांना समाज कार्य. चारपैकी तीन जोड्या चुकीच्या आहेत. तिन्ही चुकीच्या पर्यायांत हाच सर्वात मोहक आहे, कारण त्याची सुरुवातच बरोबर जोडीने होते; आणि पहिली जोडी पडताळून थांबणारा उमेदवार नेमक्या त्याच सापळ्यात अडकतो ज्यासाठी हा पर्याय बांधला आहे. सर्वात कमी श्रमात मिळणारी दुरुस्ती म्हणजे परशुराम खुणे — झाडीपट्टी रंगभूमीचे कलावंत — यांना समाज कार्य नव्हे तर कला या क्षेत्रात पुरस्कार मिळाला; आणि त्यांची बरोबर जोडी दिलेल्या चार पर्यायांत फक्त पर्याय (4) मध्येच आहे, म्हणून एवढी एकच जोडी तपासली असती तरी पहिली जोडी सारखी असलेले हे दोन पर्याय वेगळे झाले असते.
• (2)a - iii, b - ii, c - iv, d - i — हा पर्याय a शी iii, b शी ii, c शी iv आणि d शी i जोडतो — म्हणजे रमेश पतंगे यांना कला, डॉ. महेंद्र पाल यांना साहित्य आणि शिक्षण, उमाशंकर पांडे यांना समाज कार्य आणि परशुराम खुणे यांना विज्ञान आणि अभियांत्रिकी. यांतली एक जोडी बरोबर आहे — उमाशंकर पांडे व समाज कार्य — आणि उरलेल्या तीन चुकीच्या. सर्वात सहज दुरुस्त होणाऱ्या पहिली व शेवटची जोडी आहेत, आणि त्या एकत्रच दुरुस्त होतात : कला हे क्षेत्र झाडीपट्टी परंपरेतील रंगकर्मी परशुराम खुणे यांचे आहे, आणि साहित्य व शिक्षण हे क्षेत्र लेखक-संपादक रमेश पतंगे यांचे. या पर्यायाने प्रत्यक्षात महाराष्ट्रातील दोन विजेत्यांची क्षेत्रे आपसात अदलाबदल केली आहेत आणि वर शास्त्रज्ञाचे क्षेत्रही चुकवले आहे. यातून घ्यायचा धडा असा : एकाच राज्यातील दोन नावे परीक्षकासाठी अदलाबदल करण्याजोगी नैसर्गिक जोडी असते, म्हणून जोड्यांच्या यादीत एका राज्याचे दोन विजेते दिसले की तीच जोडी आधी तपासावी.
• (3)a - i, b - iv, c - iii, d - ii — हा पर्याय a शी i, b शी iv, c शी iii आणि d शी ii जोडतो — म्हणजे रमेश पतंगे यांना विज्ञान आणि अभियांत्रिकी, डॉ. महेंद्र पाल यांना समाज कार्य, उमाशंकर पांडे यांना कला आणि परशुराम खुणे यांना साहित्य आणि शिक्षण. चारही जोड्या चुकीच्या आहेत, त्यामुळे हा संचातील सर्वात दुबळा पर्याय ठरतो आणि बाद करायलाही सर्वात सोपा : यादीतल्या कोणत्याही भागातली एक बरोबर जोडी आठवली तरी ती याला खोडते. उमेदवाराच्या लक्षात येण्याची सर्वाधिक शक्यता असलेली चूक म्हणजे डॉ. महेंद्र पाल यांना समाज कार्याशी जोडणे, कारण पशुवैद्यकीय शास्त्रज्ञ आणि शेकडो संशोधनपत्रांचे लेखक म्हणून त्यांचे स्थान त्यांना निःसंदिग्धपणे विज्ञान आणि अभियांत्रिकीत नेते. एक गोष्ट लक्षात घ्या : इतर पर्यायांप्रमाणेच हाही प्रत्येक क्षेत्र नेमके एकदाच वापरतो, त्यामुळे केवळ रचनेच्या तपासणीने तो बाद होत नाही — त्यासाठी एक तरी खरी जोडी माहीत असावीच लागते.

पद्म पुरस्कारांची घोषणा दरवर्षी प्रजासत्ताक दिनाच्या पूर्वसंध्येला होते आणि ते राष्ट्रपती भवनात प्रदान केले जातात; त्यांचे तीन दर्जे आहेत — असाधारण व विशेष सेवेसाठी पद्मविभूषण, उच्च दर्जाच्या विशेष सेवेसाठी पद्मभूषण आणि विशेष सेवेसाठी पद्मश्री. 2023 साठी राष्ट्रपतींनी एकशे सहा पद्म पुरस्कारांना मान्यता दिली — सहा पद्मविभूषण, नऊ पद्मभूषण आणि एक्याण्णव पद्मश्री. प्रत्येक पुरस्कार तो ज्या क्षेत्रात दिला आहे त्या क्षेत्रासह जाहीर होतो, आणि ती क्षेत्रे ठरावीक व मोजकी आहेत — कला, समाज कार्य, सार्वजनिक व्यवहार, विज्ञान आणि अभियांत्रिकी, व्यापार व उद्योग, वैद्यक, साहित्य आणि शिक्षण, क्रीडा, नागरी सेवा आणि इतर; याच रचनेमुळे अशा प्रकारचे जोड्यांचे प्रश्न शक्य होतात. अलीकडच्या वर्षांत छोट्या ठिकाणी अपरिचित राहून केलेल्या कामाला — तथाकथित ‘अनसंग हीरोज’ ना — जाणीवपूर्वक ओळख देण्यासाठी हे पुरस्कार वापरले गेले आहेत, आणि या प्रश्नातील चारही नावे तोच साचा दाखवतात : सामाजिक समरसतेवर लिहिणारे मराठी लेखक, पशुवैद्यकीय बुरशीशास्त्रज्ञ, ग्रामीण उत्तर प्रदेशातील जलसंधारणाचे कार्यकर्ते आणि गडचिरोलीतील लोकरंगभूमीचे कलावंत. यांपैकी दोघे महाराष्ट्राचे आहेत, आणि म्हणूनच आयोगाने नेमकी हीच नावे निवडली.

कोणत्याही राज्यसेवा आयोगाच्या चालू घडामोडींच्या भागातील सर्वात भरवशाच्या घटकांपैकी पद्म पुरस्कार आहेत, आणि त्या राज्याचे स्वतःचे विजेते तर येणारच. महाराष्ट्राच्या उमेदवारासाठी याचा अर्थ दरवर्षीचे राज्यातील पद्म विजेते, प्रत्येकाला कोणत्या क्षेत्रात पुरस्कार मिळाला यासह लक्षात ठेवणे — कारण प्रश्न प्रत्यक्षात क्षेत्राविषयीच असतो; नावे सहसा ओळखीचीच असतात. जोड्यांच्या स्वरूपामुळे ही अट अधिक कडक होते : परशुराम खुणे यांना पद्मश्री मिळाली एवढे माहीत असणे पुरत नाही, ती कला या क्षेत्रात मिळाली हे माहीत असावे लागते. जोड्यांच्या प्रश्नांचे तंत्र इथे पुन्हा सांगण्यासारखे आहे, कारण या पेपरातील चार जोडी-प्रश्नांपैकी हा शेवटचा आहे. प्रत्येक स्तंभात किती घटक आहेत ते आधी ठरवा; शेजारीशेजारी छापणे ही मांडणी आहे, उत्तर नव्हे हे लक्षात ठेवा; प्रत्येक पर्याय प्रत्येक क्षेत्र नेमके एकदाच वापरणार आहे, म्हणून रचनेच्या तपासणीने काहीही बाद होणार नाही हे ध्यानात घ्या; आणि मग ज्या एका जोडीविषयी तुम्ही सर्वाधिक खात्रीशीर आहात ती घेऊन तिच्याशी विसंगत असलेले सर्व पर्याय कापून टाका. या प्रश्नात दोन वेगवेगळ्या जोड्या स्वतंत्रपणे निर्णायक आहेत, त्यामुळे यांपैकी कोणतेही एक तथ्य माहीत असलेला उमेदवार हा प्रश्न काही सेकंदांत सोडवू शकतो. एक छपाईची नोंद : पेपरात ‘उमाशंकर पांडे’ असे नाव छापले आहे, तर ते सामान्यतः ‘पांडेय’ असे लिहिले जाते — या पेपरातील अनेक लिप्यंतर-फरकांपैकी हा एक.

• रमेश पतंगे यांना 2023 चा पद्मश्री साहित्य आणि शिक्षण या क्षेत्रात मिळाला; ते महाराष्ट्रातील मराठी लेखक, संपादक व सामाजिक कार्यकर्ते असून सामाजिक समरसता, जातिविषयक सुधारणा व घटनात्मक जाणीव हे त्यांच्या कामाचे विषय आहेत.
• डॉ. महेंद्र पाल यांना 2023 चा पद्मश्री विज्ञान आणि अभियांत्रिकी या क्षेत्रात मिळाला; गुजरातचे हे पशुवैद्यकीय शास्त्रज्ञ प्राण्यांच्या आजारांत बुरशीच्या भूमिकेवरील संशोधनासाठी ओळखले जातात आणि त्यांना भारतातील पशुवैद्यकीय बुरशीशास्त्राचे जनक म्हटले जाते.
• उमाशंकर पांडेय — पेपरात ‘उमाशंकर पांडे’ असे छापलेले — यांना 2023 चा पद्मश्री समाज कार्य या क्षेत्रात मिळाला; उत्तर प्रदेशातील हे कार्यकर्ते भूजल व जलसंधारणाच्या कामासाठी ओळखले जातात.
• परशुराम कोमाजी खुणे यांना 2023 चा पद्मश्री कला या क्षेत्रात मिळाला; गडचिरोलीतील झाडीपट्टी रंगभूमीचे हे कलावंत ‘विदर्भाचे दादा कोंडके’ म्हणून ओळखले जातात, त्यांनी पाच हजारांहून अधिक प्रयोगांत सुमारे आठशे भूमिका केल्या असून व्यसनमुक्ती, स्वच्छता व नक्षलग्रस्त भागातील तरुणांच्या पुनर्वसनासाठी लोकरंगभूमीचा वापर केला आहे.
• 2023 साठी राष्ट्रपतींनी एकशे सहा पद्म पुरस्कारांना मान्यता दिली — सहा पद्मविभूषण, नऊ पद्मभूषण व एक्याण्णव पद्मश्री — आणि प्रत्येक पुरस्कार तो ज्या क्षेत्रात दिला त्या क्षेत्रासह जाहीर झाला.

• दोन्ही स्तंभांच्या छापील क्रमाने जोड्या लावणे — शेजारीशेजारी छापणे ही केवळ मांडणी आहे
• पहिली जोडी बरोबर दिसली म्हणून संपूर्ण पर्याय बरोबर मानणे; इथे एक चुकीचा पर्याय मुद्दाम बरोबर जोडीने सुरू होतो
• एकाच राज्यातील दोन विजेत्यांची क्षेत्रे आपसात अदलाबदल झालेली न ओळखणे — परीक्षकाची ही आवडती चाल आहे
• पद्मश्री मिळाली एवढेच लक्षात ठेवणे; प्रश्न क्षेत्राविषयी असतो, म्हणून नाव व क्षेत्र एकत्रच नोंदवावे

पद्म पुरस्कारांवर एमपीएससी दोन प्रकारे प्रश्न विचारते : थेट — अमुक व्यक्तीला कोणता पुरस्कार वा कोणत्या क्षेत्रात; आणि जोड्या — विजेता व त्याचे क्षेत्र, किंवा विजेता व त्याचे राज्य. दोन्हींसाठी तयारी एकाच पद्धतीने होते : दरवर्षीच्या यादीतून महाराष्ट्राचे विजेते आणि राष्ट्रीय पातळीवर सर्वाधिक चर्चेतील नावे घेऊन नाव, क्षेत्र, राज्य व कामाचे स्वरूप असे चार तपशील नोंदवणे. जोड्यांच्या प्रश्नात एकास-एक जुळणीचा फायदा घ्यावा — एक खात्रीची जोडी सापडली की उरलेले पर्याय आपोआप गळतात. आणि एका राज्याचे दोन विजेते एकाच यादीत असतील तर त्यांची क्षेत्रे अदलाबदल केलेला पर्याय हमखास असतो, म्हणून तीच जोडी आधी तपासावी. पुरस्कारांची एकूण संख्या व दर्जानिहाय विभागणीही कधीकधी विचारली जाते, ती स्वतंत्रपणे लक्षात ठेवावी.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  झाडीपट्टी रंगभूमीवरील कार्यासाठी 2023 चा पद्मश्री पुरस्कार कोणाला आणि कोणत्या क्षेत्रात मिळाला ?

  • (a)परशुराम खुणे — कला
  • (b)परशुराम खुणे — समाज कार्य
  • (c)रमेश पतंगे — कला
  • (d)उमाशंकर पांडेय — कला

  उत्तर(a) परशुराम खुणे — कला. गडचिरोलीतील या झाडीपट्टी रंगकर्मीला कला या क्षेत्रात 2023 चा पद्मश्री मिळाला; ‘विदर्भाचे दादा कोंडके’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या खुणे यांनी पाच हजारांहून अधिक प्रयोगांत सुमारे आठशे भूमिका केल्या आहेत. रमेश पतंगे यांना साहित्य आणि शिक्षण या क्षेत्रात आणि उमाशंकर पांडेय यांना समाज कार्य या क्षेत्रात पुरस्कार मिळाला.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  2023 साठी एकूण किती पद्म पुरस्कार मंजूर करण्यात आले आणि त्यांची दर्जानिहाय विभागणी कशी होती ?

  • (a)एकशे सहा — सहा पद्मविभूषण, नऊ पद्मभूषण, एक्याण्णव पद्मश्री
  • (b)एकशे वीस — दहा पद्मविभूषण, वीस पद्मभूषण, नव्वद पद्मश्री
  • (c)एकशे अठ्ठावीस — चार पद्मविभूषण, सतरा पद्मभूषण, एकशे सात पद्मश्री
  • (d)नव्वद — पाच पद्मविभूषण, दहा पद्मभूषण, पंच्याहत्तर पद्मश्री

  उत्तर(a) एकशे सहा — सहा पद्मविभूषण, नऊ पद्मभूषण, एक्याण्णव पद्मश्री. 2023 साठी राष्ट्रपतींनी या पुरस्कारांना मान्यता दिली आणि प्रत्येक पुरस्कार तो ज्या क्षेत्रात दिला त्या क्षेत्रासह जाहीर झाला. पद्म पुरस्कारांची घोषणा दरवर्षी प्रजासत्ताक दिनाच्या पूर्वसंध्येला होते आणि ते राष्ट्रपती भवनात प्रदान केले जातात.